Pro & Contra
Uspołecznienie mieszkań: rozwiązanie czy błędna droga?
Czy poprzez uspołecznienie mieszkań można przerwać spiralę wzrostu czynszów, czy może sprawi ono, że mieszkania staną się jeszcze droższe? W tej kwestii spierają się przedstawicielki lokatorów oraz właścicieli nieruchomości.
Czy uspołecznienie jest sensownym środkiem prowadzącym do rozwiązania problemów na niemieckim rynku mieszkaniowym?
Tak, może ono stanowić część rozwiązania. Zwłaszcza w miastach, w których brakuje mieszkań, a wynajem przynosi wysokie zyski. Dzięki uspołecznieniu mieszkania mogłyby zostać wyłączone spod wpływu przedsiębiorstw nastawionych na zysk. Sektor publiczny dysponowałby większymi możliwościami kształtowania rynku mieszkaniowego. Zamiast dążenia do wysokich zysków, większy nacisk można by położyć na przystępny cenowo wynajem.
Nie. W Berlinie i wielu innych dużych niemieckich miastach brakuje mieszkań. Uspołecznienie zmienia jedynie to, do kogo należą budynki – nie powstają w ten sposób nowe zasoby mieszkaniowe. Na niedobór pomaga tylko budownictwo. Do tego potrzebne są grunty budowlane, szybkie procedury wydawania pozwoleń oraz niezawodne wsparcie finansowe. Debata przynosi skutek odwrotny do zamierzonego: wywołuje niepewność właśnie u tych przedsiębiorstw, które podejmują decyzje o nowych inwestycjach. Kto obawia się utraty własności, ten nie inwestuje.
Jakie skutki miałoby uspołecznienie dla najemców oraz właścicieli?
Nie miałoby to żadnego wpływu na indywidualnych właścicieli, spółdzielnie oraz przedsiębiorstwa mieszkaniowe działające w interesie publicznym. Zgodnie z obecnymi planami dla Berlina wszystkie pozostałe podmioty mogłyby zachować maksymalnie 10 000 mieszkań. Przejęte na własność publiczną lokale zostałyby przekazane do jednostki prawa publicznego. Dochody z czynszów byłyby przeznaczane na utrzymanie zasobów oraz zwiększanie ich liczby, a nie na wypłatę dywidend dla akcjonariuszy. Podwyżki czynszów zostałyby znacząco ograniczone i byłyby możliwe jedynie w rozsądnym zakresie.
Również w przypadku budynków przejętych przez podmioty publiczne konieczne są dobrze utrzymane dachy, nowoczesne systemy grzewcze oraz inwestycje w ochronę klimatu. Koszty te rosną, co przekłada się na wysokość czynszów. Do tego dochodzi kwestia odszkodowań dla przedsiębiorstw mieszkaniowych. O ich ostatecznej wysokości w razie sporu zdecydują sądy. Ostatecznie jednak ciężar ten poniosą najemcy lub podatnicy. Dla właścicieli nieruchomości skutki wykraczają poza granice Berlina: każdy, kto inwestuje w mieszkania w Niemczech, będzie musiał uwzględnić w swoich kalkulacjach ryzyko polityczne. To podnosi koszty budowy.
Czy uspołecznienie jest w ogóle prawnie dopuszczalne?
Możliwość uspołecznienia jest zakotwiczona w Ustawie Zasadniczej. Ustalenie progu na poziomie 10 000 mieszkań zapewniłoby ponadto, że dotyczyłoby to wyłącznie przedsiębiorstw o określonym znaczeniu gospodarczym. Powołana przez Senat Berlina komisja ekspertów uznaje uspołecznienie zasobów mieszkaniowych za zasadniczo możliwe – przy czym wystarczy już próg 3 000 mieszkań.
Artykuł 15 Ustawy Zasadniczej pozwala na przekształcenie gruntów i nieruchomości we własność publiczną za odpowiednim odszkodowaniem. Od 1949 roku przepis ten nigdy nie został zastosowany. Każda próba jego wdrożenia stanowiłaby wkroczenie na nieznany grunt prawny i z dużym prawdopodobieństwem zakończyłaby się przed Federalnym Trybunałem Konstytucyjnym. Otwarte pozostają kluczowe kwestie: według jakich kryteriów wybierane byłyby przedsiębiorstwa, aby uniknąć zarzutu uznaniowości? Czy tak daleko idąca ingerencja jest proporcjonalna, skoro dostępne są łagodniejsze środki? I w jaki sposób należy ustalić wysokość odszkodowania?
Jaki argument drugiej strony jest najsilniejszy i dlaczego mimo to nie jest on przekonujący?
Obawa, że inwestorzy wycofają się z rynku i nikt nie będzie już inwestował w mieszkania. Dla inwestorów kluczowe znaczenie mają jednak przede wszystkim wiążące i przejrzyste wytyczne oraz korzystne warunki wsparcia. W mieście takim jak Berlin, gdzie 84 procent mieszkańców wynajmuje mieszkania, jest bardzo mało prawdopodobne, aby nikt nie chciał już zajmować się wynajmem. Inwestorzy, którzy wycofują się z powodu zaostrzenia wymogów, i tak nie przyczyniliby się do poprawy sytuacji na rynku mieszkaniowym.
Cel, jakim jest utrzymanie przystępnych cen mieszkań w dłuższej perspektywie, jest zrozumiały. Jednak już teraz koszty mieszkania w istniejących zasobach są w Berlinie znacznie niższe niż na przykład w Hamburgu czy Monachium – i to bez uspołecznienia. Według berlińskiego zestawienia stawek czynszów średnia cena wynosi 7,71 euro za metr kwadratowy miesięcznie, nie licząc kosztów dodatkowych. Uspołecznienie zasobów mieszkaniowych niczego by w tej kwestii nie poprawiło. Pochłonęłoby ono miliardy, których zabrakłoby na budowę nowych mieszkań oraz inne inwestycje.
Dlaczego w Niemczech dyskutuje się o uspołecznieniu mieszkań?
Niemcy to kraj najemców – niemal 53 procent mieszkańców żyje w wynajmowanych lokalach, co stanowi najwyższy odsetek w całej Unii Europejskiej. Jednak zwłaszcza w dużych miastach czynsze w ostatnich latach znacząco wzrosły, a przystępnych cenowo mieszkań brakuje. Z tego powodu w 2021 roku w Berlinie przeprowadzono referendum, w którym większość głosujących opowiedziała się za wywłaszczeniem dużych przedsiębiorstw mieszkaniowych. Temat ten odegrał również istotną rolę w kampanii przed wyborami do berlińskiego parlamentu krajowego w 2026 roku. Partia Die Linke, która w wyborach uzyskała najwięcej głosów, opowiada się za uspołecznieniem mieszkań.