Almanya neden şairlerin ve düşünürlerin ülkesi sayılıyor?

Almanya’yı tanımlayan ve kendine atfettiği “Şairler ve düşünürler ülkesi” ifadesi, 18. Yüzyılın sonunda çıkmıştır ve 19. Yüzyılda popüler olmuştur. Günümüze kadar etkili olmuştur. Bir kültür olusunun öz algısı Almanya için merkezi bir önem taşımayı sürdürmektedir. Neredeyse hiç bir ülke böylesine kapsamlı bir kültür teşvikini ortaya atmamıştır. Arksında siyasi iradeden fazlası yatmaktadır. Kültür – ve bununla birlikte “Şiir yazmak ve düşünme– Alman kimliğinin bir parçasıdır. Peki ama bu nereden geliyor?

Şairler ve düşünürler neden ulusal sembollere dönüştü?

1871 yılında İmparatorluğun kurulmasına kadar Almanya bir siyasi birlik oluşturmuyordu. Yüzlerce prenslik, piskoposluk ve küçük devlet aynı dili paylaşıyordu– fakat ortak bir başkentleri, ortak bir hükümetleri yoktu. Fransa’nın Paris’i ve İngiltere’nin Londra’sı vardı. Almanya’nın Berlin’i, Dresden’i, Frankfurt’u, Leipzig’i, Münih’i, Königsberg’i ve Weimar’ı. Üstelik bu şehirlerin yazarları ve filozofları da vardı. Martin Luther’in (1483–1546) İncil çevirisi 16. Yüzyılda diyalektlerin ötesinde ortak bir yazı dilini sağlamlaştırmıştı. Bu temelin üzerinde 18. ve erken 19. Yüzyılda Alman edebiyatının ve felsefesinin parlak dönemini yaşıyordu. Henüz ulus oluşmadan referans noktaları öğretiliyordu. 

Dünyayı değiştiren fikirler

Immanuel Kant (1724–1804) tüm batı felsefesini yeniden hizaya sokan sorular soruyordu: Neleri bilebiliriz? Neler yapmalıyız? Ortaya attığı “Kategorik buyruk”, herkes için geçerli olabilecek kurallara göre hareket edilmesini talep ediyordu. Gotthold Ephraim Lessing (1729–1781) akıl, dini hoşgörü ve aydınlanma düşüncesini ortaya atıyordu. 

1800’li yıllarda Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) ve Friedrich Schiller (1759–1805) Weimar Klasizmi’nde iz bırakıyordu. Goethe “Faust“ eserini yazmıştı – Bilgiye duyulan açlığı, insanın temel itici gücü ilan eden bir eser, Schiller edebiyatı ideal siyasi ve kişisel özgürlük ile bağdaştırıyordu. Annette von Droste-Hülshoff (1797–1848) hassas doğa gözlemlerini toplum eleştirisiyle bağdaştırıyor, Karoline von Günderrode (1780–1806) dönemin romantizminin etkisi altında özgürlük ve kendi kaderini tayin etme hakkı üzerine yazıyordu. Bettina von Arnim (1785–1859) edebiyatı sosyal ve siyasi soruların forumu olarak kullanıyordu. Yahudi kökenli yazar Rahel Varnhagen’in (1771–1833) Berliner Salon’unda (Berlin Salonu), farklı kökenlere sahip insanlar buluşuyor ve edebiyat, felsefe ve tiyatro hakkında fikirlerini paylaşıyordu.

Heinrich von Kleist (1777–1811), Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831) ve Arthur Schopenhauer (1788–1860) güç, tarih, özgürlük ve insan iradesi hakkında sorular ortaya atıyordu. 1840’li yıllardan itibaren Karl Marx (1818–1883) toplumsal sınıflar arasındaki çatışmaları ortaya attı – onun kapitalizme yönelik eleştirisi günümüze kadar etkisini sürdürüyor.

19. Yüzyılın ikinci yarısında Friedrich Nietzsche (1844–1900) geleneksel ahlak ve dini eleştiriyordu. Kadınların eğitimi ve hakları konusunda da Helene Lange ve Hedwig Dohm mücadele ediyordu. Bertha von Suttner (1843–1914) “Die Waffen nieder!" (Silahları İndirin) romanıyla barış hareketinin önemli bir sesi oldu ve 1905 yılında Nobel Barış Ödülü’nü alan ilk kadın oldu. Rosa Luxemburg (1871–1919) siyasi teorisiyle keskin savaş ve otoriter yapılara yönelik eleştirilerde bulundu. 20. Yüzyılda Hannah Arendt (1906–1975) diktatörlük ve sürgün deneyimlerinin ardından totaliter egemenlik ve siyasi özgürlüğü araştırdı. “Kötülerin banalliği“ kavramını ortaya attı – en ağır suçların son derece normal insanlar tarafından da işlenebileceği ve eleştirel düşünce eksikliğinden ortaya çıkabileceği düşüncesini ortaya attı.

Burjuvazi nasıl bir rol oynuyordu?

Bu parlak dönem yeni bir toplumsal güç ile de mümkün oldu: Eğitimli burjuvazi. Tüccarlar, hukukçular, papazlar ve profesörler 18. Yüzyılda nüfuzlu bir sınıfa yükseldi. Onlar için eğitim bir lüks değil, aksine bir statü sembolüydü. Schiller okuyan, Kantçı etiği bilen, konserlere giden veya kendisi bir enstrüman çalan buna dahildi. 

Burjuvazinin eğitim talebi 19. Yüzyılın başlarında geniş çaplı bir reformla karşılaştı: Alman üniversiteleri – Göttingen, Heidelberg, daha sonra Berlin – gelişerek önde gelen araştırma merkezlerine dönüştü. Wilhelm von Humboldt (1767–1835), araştırmayı ve öğretiyi birleştiren ve bağımsız düşünmeyi teşvik eden bir üniversite idealini ortaya attı. Bu tüm Avrupa’dan ve Amerika’dan öğrencileri çekti. 

Bu miras bugün ne anlama geliyor?

Almanya ve kültürel eğitimin ne kadar önemli olduğunu ülkenin, eyaletlerin ve belediyelerin her yıl bunun için ayırdığı bütçelerle kendini gösteriyor: Kültür için yaklaşık 15 milyar Euro harcıyorlar. Almanya yaklaşık 7.000 müzeye ve yaklaşık 800 tiyatro noktasına sahip, yaklaşık 1,3 milyon insan kültürle ilgili mesleklerde çalışıyor.

Ancak “Şairler ve düşünürler” formülünü körü körüne kabul edenler önemli bir konuyu gözden kaçırır: Almanya her zaman siyasi zıtlıkların da yaşandığı bir ülkeydi. Nasyonal Sosyalizm’de şairler ve düşünürler sürgüne yollanırken, takibe uğrarken ve öldürülürken rejim kültürü kötüye kullanıyordu ve kendi ideolojisi için el koyuyordu. İşte tam da bu yüzden bu öz algıya eleştirel yaklaşım günümüzde Alman kimliğinin bir parçası. 

Ayrıca şu andaki kültür kavramının kapsamı oldukça geniş tutulmuş: Müzelerin, tiyatroların, operaların ve klasik edebiyatın yanında kulüpler, Off-Space’ler, galeriler, filmler, pop kültür ve dijital sanat da var. Almanya’nın somut olmayan kültürel mirasına dahil edilen Berlin-Techno 2024 bu dönüşümü gösteren önemli bir örnek. Şairlerin ve düşünürlerin ülkesi kendini sürekli baştan icat ediyor.