Dlaczego uważa się Niemcy za kraj poetów i myślicieli?

„Kraj poetów i myślicieli” to określenie Niemiec, które pojawiło się pod koniec XVIII wieku. wieku, a popularność zyskało w XIX wieku. Stosuje się je do dzisiaj. Tożsamość kulturowa jest wciąż kluczowa dla Niemców. Praktycznie żaden inny kraj nie ma tak rozbudowanego publicznego wsparcia dla kultury. Kryje się za tym coś więcej niż tylko idea polityczna. Kultura – a tym samym także „poezja i myśl” – to cześć niemieckiej tożsamości. Skąd pochodzi?

Dlaczego poeci i myśliciele stali się narodowymi symbolami?

Do założenia Rzeszy w 1871 roku Niemcy nie funkcjonowały jako jednostka polityczna. Setki księstw, biskupstw i małych państw dzieliło jeden język, ale nie miało wspólnej stolicy ani wspólnego rządu. Francja miała Paryż, Anglia miała Londyn. A Niemcy miały Berlin, Drezno, Frankfurt, Lipsk, Monachium, Königsberg i Weimar. Miały także licznych pisarzy i filozofów. Tłumaczenie Biblii przez Marcina Lutra (1483–1546) ugruntowało w XVI wieku wspólny język pisany, ponad dialektami. Na tym fundamencie w XVIII i wczesnym XIX wieku rozwinęła się niemiecka literatura i filozofia. Uczeni stali się punktami odniesienia jeszcze zanim powstał naród. 

Idee, które zmieniły świat

Immanuel Kant (1724–1804) zadał pytania, które przewartościowały całą zachodnią filozofię: co możemy wiedzieć? co powinniśmy robić? Jego „imperatyw kategoryczny” wymagał, aby działać tylko według zasad, które mogłyby obowiązywać dla wszystkich. Gotthold Ephraim Lessing (1729–1781) opowiadał się za rozsądkiem, tolerancją religijną i oświeceniem. 

Około roku 1800 Johann Wolfgang von Goethe (1749–1832) i Friedrich Schiller (1759–1805) tworzyli klasykę weimarską. Goethe napisał „Fausta“ – dzieło, które dotykało tematu potrzeb ludzkiego poznania, Schiller łączył literaturę z ideami wolności politycznej i osobistej. Annette von Droste-Hülshoff (1797–1848) powiązała precyzyjną obserwację przyrody z krytyką społeczną, Karoline von Günderrode (1780–1806) zapisała się w tradycji romantyzmu jako zwolenniczka wolności i samoświadomości. Bettina von Arnim (1785–1859) uczyniła z literatury forum kwestii społecznych i politycznych. W berlińskim salonie niemieckiej pisarki żydowskiego pochodzenia Raheli Varnhagen (1771–1833) spotykali się ludzie różnego pochodzenia i dyskutowali o literaturze, filozofii i teatrze.

Heinrich von Kleist (1777–1811), Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831) i Arthur Schopenhauer (1788–1860) pytali o władzę, historię, wolność i ludzką wolę. Po roku 1840 Karol Marks (1818–1883) podejmował kwestie konfliktu między klasami społecznymi – jego krytyka kapitalizmu wywiera wpływ na całym świecie do dziś.

W drugiej połowie XIX wieku Friedrich Nietzsche (1844–1900) skrytykował tradycyjną moralność i religię. O edukację i prawa kobiet walczyły Helene Lange i Hedwig Dohm. Bertha von Suttner (1843–1914) wraz z swoją powieścią „Precz z orężem!" stała się ważnym głosem ruchu pokojowego i w 1905 roku jako pierwsza kobieta otrzymała pokojową nagrodę Nobla. Róża Luksemburg (1871–1919) łączyła teorię polityczną z ostrą krytyką wojny i struktur autorytarnych. W XX wieku Hannah Arendt (1906–1975) po doświadczeniach dyktatury i wygnania badała zagadnienia władzy totalitarnej i swobody politycznej. Wprowadziła pojęcie „banalności zła” – przekonanie, że najcięższe występki są popełniane przez zwykłych ludzi i mogą powstawać wskutek braku krytycznego myślenia.

Jaką rolę odegrało mieszczaństwo?

Rozkwit ten stał się możliwy również dzięki nowej sile społecznej: wykształconemu mieszczaństwu. Kupcy, prawnicy, duchowni i profesorowie stali się w XVIII wieku wpływową warstwą społeczną. Edukacja nie oznaczała dla nich luksusu, ale symbol statusu. Byli to ludzie, którzy czytali Schillera, znali etykę Kanta, chodzili na koncerty, a nawet sami grali na instrumentach. 

Taki popyt na wiedzę w mieszczańskich kręgach na początku XIX wieku spotkał się z istotną reformą: niemieckie uniwersytety – w Getyndze, Heidelbergu, później Berlinie – stały się wiodącymi ośrodkami naukowymi. Wilhelm von Humboldt (1767–1835) stworzył ideę uniwersytetu, który łączy badania i nauczanie, a oprócz tego wspiera samodzielne myślenie. Przyciągnęło to studentów z całej Europy i Ameryki. 

Jakie znaczenie ma to dziedzictwo dzisiaj?

O tym, jak duże znaczenie ma dla Niemiec edukacja kulturalna, świadczą wysokie kwoty, jakie rząd federalny, kraje związkowe i gminy przeznaczają na ten cel co roku: łącznie na kulturę jest wydawane około 15 miliardów euro. Niemcy mają niemal 7000 muzeów i prawie 800 teatrów; około 1,3 miliona ludzi pracuje w zawodach związanych z kulturą.

Jeśli ktoś jednak stosuje bezkrytycznie określenie „poeci i myśliciele”, umyka mu coś ważnego: Niemcy zawsze były też krajem sprzeczności politycznych. W czasach narodowego socjalizmu poeci i myśliciele stawali się uchodźcami, byli ścigani i mordowani – podczas gdy reżim nadużywał kulturę i wykorzystywał ją do swojej ideologii. Właśnie dlatego krytyczne podejście do postrzegania samych siebie jest dzisiaj częścią niemieckiej tożsamości. 

Oprócz tego obecne pojęcie kultury jest rozumiane znacznie szerzej: oprócz muzeów, teatrów, oper i literatury klasycznej występują tutaj kluby, przestrzenie offowe, galerie, film, popkultura i sztuki cyfrowe. To, że berlińskie techno w 2024 r. wpisano do niemieckiego wykazu niematerialnego dziedzictwa kultury, wyraźnie obrazuje tę przemianę. Kraj poetów i myślicieli stale określa się na nowo.