Dlaczego tożsamość narodowa jest dla Niemców tak skomplikowana?

Wielu Niemców woli mówić o demokracji, Ustawie Zasadniczej czy Europie niż o niemieckiej tożsamości, narodzie czy „ojczyźnie”. Oczywistym powodem takiego stanu rzeczy są zbrodnie narodowego socjalizmu. Ale to zbyt duże uproszczenie. Niemiecka świadomość narodowa od wieków jest złożoną kwestią.  

Skąd wziął się mit germański? 

Niektórzy upatrują „germańskiego pochodzenia” w roku 9 n.e.: w bitwie w Lesie Teutoburskim, na terenie dzisiejszej Dolnej Saksonii, plemiona germańskie pod wodzą Arminiusza pokonały Rzymian. Nie był to jednak „niemiecki” czyn heroiczny, ponieważ Niemcy wówczas jeszcze nie istniały. Niemniej jednak poeci i nacjonaliści później przekształcili Arminiusza w „Hermanna”, a wojnę plemienną w rzekomy początek niemieckiej wolności. Dramat Heinricha von Kleista „Die Hermannsschlacht” (Bitwa Hermanna) z 1808 roku przedstawiał walkę z Rzymem w cieniu okupacji napoleońskiej jako wezwanie do narodowego oporu. A odsłonięty w 1875 roku w Lesie Teutoburskim pomnik Hermanna sugerował ideę jedności już w starożytności. 

Czy naród niemiecki istniał już w średniowieczu? 

Również średniowiecze nie daje prostego wyjaśnienia pochodzenia Niemców. Karol Wielki, koronowany na cesarza w 800 roku, rządził imperium frankijskim, nie zaś niemieckim. Święte Cesarstwo Rzymskie, które od późnego średniowiecza nosiło miano „narodu niemieckiego”, nie było państwem narodowym, lecz luźną konfederacją małych państewek. Za granicą mówiono wprawdzie o „Niemcach”, jednak Bawarczycy, Szwabowie, mieszkańcy Saksonii czy Nadrenii żyli w księstwach, diecezjach, miastach cesarskich i małych państewkach. To rozdrobnienie ograniczało władzę centralną; tożsamości regionalne i lokalne długo przeważały nad zjednoczoną niemiecką świadomością narodową. 

Dopiero pojawienie się druku w XV wieku oraz reformacja sprawiły, że język „niemiecki” zaczął nabierać bardziej odrębnego kształtu. Przekład Biblii Marcina Lutra ustanowił wspólny język pisany, wykraczający poza dialekty. Naród niemiecki początkowo rozwijał się zatem przede wszystkim jako obszar językowy i kulturowy.  

Dlaczego niemieckie państwo narodowe pojawiło się tak późno? 

Kiedy w 1806 roku Napoleon dokonał reorganizacji znacznej części Europy, kwestia narodowa nabrała wymiaru politycznego: czy z terytoriów niemieckich powinno powstać zjednoczone państwo? W wojnach wyzwoleńczych w latach 1813-1815 obietnice wolności, wizerunek Francji jako wroga i pragnienie jedności przeplatały się ze sobą. Kolory czarny, czerwony i złoty, późniejszy symbol niemieckiej demokracji, wywodzą się między innymi z mundurów Freikorpsu (korpusu ochotniczego) i zostały przejęte przez ruch narodowy. 

Podczas zjazdu na zamku w Wartburgu w 1817 roku i demonstracji na zamku w Hambach w 1832 roku studenci i obywatele domagali się jedności narodowej, konstytucji i praw podstawowych. „Deutschlandlied” (Pieśń Niemiec) z 1841 roku również była częścią tych zmian. Dziś trzecia zwrotka tej pieśni jest hymnem narodowym – z przesłaniem „jedność, sprawiedliwość i wolność”. Rewolucja 1848/49 doprowadziła po raz pierwszy do powstania ogólnoniemieckiego parlamentu w kościele św. Pawła we Frankfurcie, jednak zakończyła się niepowodzeniem z powodu oporu starych sił. Niemieckie państwo narodowe powstało dopiero w 1871 roku – nie dzięki demokratycznemu ruchowi obywatelskiemu, lecz dzięki polityce siły Otto von Bismarcka i zwycięstwu Prus w wojnie francusko-pruskiej. Już samo to sprawiło, że naród ten stał się ambiwalentny: doszło do zjednoczenia, ale nie było to zwycięstwo wolności. 

W jaki sposób niemiecka duma narodowa doprowadziła do załamania cywilizacyjnego? 

W Cesarstwie Niemieckim po 1871 roku nacjonalizm coraz bardziej przeplatał się z militaryzmem, autorytaryzmem i izolacją wobec świata zewnętrznego. Po klęsce Niemiec w I wojnie światowej (1914-1918) pojawiły się rozgoryczenie, mity o ofiarach i fantazje o zemście. Republika Weimarska, założona w 1919 roku i demokratycznie ukonstytuowana, mogła być nowym początkiem; jednak upadła wraz z dojściem do władzy narodowych socjalistów w 1933 roku. Obiecywali oni „wspólnotę narodową”, w rzeczywistości jednak rozumiejąc pod tym pojęciem wykluczenie, ujednolicenie, fanatyzm rasowy i wojnę. Wraz z cywilizacyjnym przełomem, jakim był Holokaust, tożsamość niemiecka została poddana w wątpliwość bardziej niż kiedykolwiek wcześniej. 

Co oznacza niemiecki patriotyzm dzisiaj? 

Po kapitulacji w 1945 roku nastąpiła okupacja, nowy początek i podział Niemiec. W Niemczech Zachodnich rozwinęło się demokratyczne państwo prawa, podczas gdy w Niemczech Wschodnich pojawiła się socjalistyczna dyktatura z narzuconym przez państwo antyfaszyzmem. Wraz ze zjednoczeniem w 1990 roku niektórzy obawiali się odrodzenia nacjonalizmu. Jednak najpóźniej podczas Mistrzostw Świata FIFA 2006 Niemcy pokazały, że podchodzą do świadomości narodowej w sposób bardziej swobodny niż poprzednie pokolenia. Z drugiej strony, prawicowe grupy ekstremistyczne próbują zawłaszczyć sobie niemieckie symbole, takie jak czarno-czerwono-złota flaga. Właściwą odpowiedzią jest zapewne trzeźwy, republikański patriotyzm: Niemcy postrzegają siebie jako naród demokratyczny, federalny i kosmopolityczny właśnie dlatego, że wiedzą, do czego może prowadzić nacjonalistyczna autopromocja.