Czy świat istnieje?

Media nazywały go cudownym dzieckiem filozofii: w wieku zaledwie 29 lat urodzony w 1980 roku Markus Gabriel został mianowany profesorem w swoim wydziale. Wykład inauguracyjny na renomowanym Uniwersytecie w Bonn opowiadał o „znaczeniu całości”. Puenta: świat nie istnieje.  

Dokładniej mówiąc, Gabriel uważał świat za coś totalnego, za wielką całość, obejmującą wszystko, co funkcjonuje. Argument: jeśli „świat” faktycznie zawiera wszystko, musiałby też zawierać sam siebie. Dla Gabriela to paradoks. Zamiast tego istnieją rzeczy - przedmioty, koncepcje, idee - nie jako duża jednostka, ale w wielu różnych, tak zwanych zakresach znaczeniowych. 

Gabriel wyjaśnia to tak: jednorożec istnieje w zakresie znaczeniowym literatury i mitologii - ale nie w zakresie znaczeniowym zoologii. Równanie matematyczne istnieje w zakresie znaczeniowym matematyki - ale nie w zakresie znaczeniowym stołu śniadaniowego. Nie ma zatem jednego świata, ale wiele zakresów, w których przedmioty w swój własny sposób są rzeczywiste.  

Z tą teorią Gabriel uchodzi jako jeden z założycieli nowego realizmu – ruchu filozoficznego, który nie redukuje rzeczywistości do jednej perspektywy. „Widzimy ten ogromny kosmos i wierzymy, że jesteśmy niewiele znaczącymi mrówkami.” Jeśli ktoś wyłamuje się z wyobrażenia ogólnej „dużej całości”, zdaniem Gabriela, otwiera przestrzeń dla innych form poznania. Sztuka, etyka i religia nie funkcjonują w oderwaniu od rzeczywistości, ale mogą dać ludziom ramy orientacyjne dla życia. 

Porządek świata zgodnie z zakresami znaczeniowymi pomaga nam według Gabriela lepiej zrozumieć sztuczną inteligencję. Kiedy nowoczesne modele AI zapoznają się z książką, nie czytają jej wiersz po wierszu, ale traktują książkę jako jedną całość, przekształcając ją w możliwą do opisania w matematyce przestrzeń znaczeniową. W ten sposób mogą rozpoznawać wzory i analogie, które wykraczają poza gołe fakty. Zbliża je to do inteligencji emocjonalnej. Modele językowe, jak mówi Gabriel, nie mówią w prosty sposób z użyciem tylko słów, ale czytają w naszym języku, kim jesteśmy. 

Najważniejszy rozwój upatruje on w kroku od narzędzia do konwersacji do emocjonalnej AI, która wzmacnia i odzwierciedla ludzkie zachowania. Zamiast „etyki AI“ Gabriel mówi o „etyce z AI“ – zaawansowanej dyskusji między inteligencją ludzką i maszynową. W swojej książce „Inteligencja etyczna“ (2026) pisze: „Sztuczna inteligencja przyszłości nie będzie wyglądać jak robot z filmów akcji, ale jak maszyna dialogowa, która, osadzona w naszej codzienności nieprzerwanie nas przedstawia, koryguje, rozszerza”.