Almanya neden 16 eyaletten oluşuyor?
Orta Çağ kalelerinin Almanya’nın federalizmi ile alakası ne? Neredeyse 1.000 yıllık tarih yolculuğu, ülkenin siyasi düzeninin nasıl oluştuğunu anlatıyor.
Stefanie Hardick Dört maddede Almanya’nın federalizmi
- Tarihsel kökler: Almanya yüzyıllar boyunca çok sayıda küçük prenslik ve şehirlerden oluşuyordu. Bu günümüze kadar bölgesel yapıları ve kimlikleri şekillendiriyor.
- Ulus devlete giden yol: 1871'de birleşik bir Almanya kurulsa da eyaletler bağımsızlıklarını büyük ölçüde korudu.
- Nasyonal sosyalizm diktatoryasından çıkarılan ders: Nasyonal sosyalistler federal düzeni ortadan kaldırdılar. 1945 sonrasında siyasi iktidar, bilinçli bir şekilde tekrar çeşitli kademelere dağıtıldı.
- Bugünkü federalizm: Almanya, 1990’daki Yeniden Birleşme’den sonra 16 eyalet oldu. Eyaletler eğitim, kültür ve polis gibi konularda kararlar alır ve Federal Konsey üzerinden ulusal politikaya da etki ederler.
“Game of Thrones”u unutun, asıl Alman tarihi şöyle: 1871 yılına kadar Alman kralları ve imparatorları olsa da bir Alman ulus devleti yoktu. İmparatorluk zaman zaman 1.000'in üzerinde hükümdarlık bölgesinden oluşuyordu – bazıları ülke boyutuna ulaşsa da bazıları sadece birkaç kilometrekare kadar küçüktü. Krallar, prensler, kontlar ve dükler iktidar ve nüfuz için savaşıyordu. Başpiskoposlar ve diğer ruhani liderler de siyasi açıdan önemli rol oynuyordu. Aradaki şehirler de ticaret yolları ve etki bölgeleri için birbirine rakip oluyordu. Ayrıca biraz havaya giren her şövalye bir kale inşa ediyordu: Bunların sayısı Yüksek Orta Çağ döneminde, bugünkü Almanya sınırları içinde 13.000’i aşmıştı.
Kaleler, Orta Çağ’da Almanya’nın siyasi tarihi hakkında neler anlatıyor?
Eltz Kalesi sanki bir Disney filminden fırlamış bir kaleye benziyor. Elzbach Vadisi’nin derinliklerinde, ormanın içindeki bir kaya çıkıntısı üzerinde saklı. Eifel, Mosel ve Ren nehirleri arasındaki bu bölge günümüzde Rheinland-Pfalz Eyaleti’ne ait. 12. Yüzyılda Eltz beyleri burada kendilerine küçük bir beylik kurmuş. Bu tür yerel beylikler, imparatorluğun güç politikasında önemli bir rol oynadılar. Eltz Kalesi'nin sahibi Graf zu Eltz şöyle diyor: “İmparator Barbarossa, güçlü rakiplerine karşı denge kurmak amacıyla yüzlerce şövalye ailesini destekledi.”
İmparatorun tüm imparatorluğu yönetebileceği merkezi bir devlet enstrümanı yoktu. Bir bölgede bizzat bir meclis kuramamışsa, o bölgenin egemen gücüne muhtaç kalıyordu: Bunlar hükümdarlık haklarını kullanıyor, vergi topluyor ve asker sağlıyorlardı.
Küçük devletler döneminde hayat nasıldı?
Siyasi çeşitlilik yolcular ve tüccarlar için çok can sıkıcı olabiliyordu. Yasalar, para birimleri ve ölçü birimleri değişiyor, her sınırda gümrük vergisi ödemek icap ediyordu. Graf Eltz, kereste tüccarlarının Kara Orman’dan, Ren Nehri üzerinden Rotterdam’a kadar taşıdıkları çam ağaçlarından söz ediyor: Yol üzerinde 40'a varan gümrük noktası vardı ve hepsi gümrük vergisi alıyordu. “Sal başına hesap yapıldığından, kereste tüccarları günün birinde 500 metreye uzunluğa ve 70 metre genişliğe varan sallar yapmaya başladılar.”
Ancak küçük devletçiliğin olumlu bir tarafı da vardı. Hükümdarlar saraylarını genişletti ve sanatçılar ile müzisyenleri için rekabete giriştiler. Bu nedenle bugün Almanya’da domine eden tek bir başkent yerine birçok bölgesel kültür merkezi bulunuyor. Kont Eltz “Ayrıca küçük olanı yönetmek büyük olana göre daha iyi işliyordu,” diyor. “Yöneticiler ile tebaa arasında belirli bir ‘Yakın temas’ vardı. İnsanlar birbirini tanırdı ve birbirlerine muhtaçtı.”
Siyasi bir mozaik nasıl birleşik bir Almanya’ya dönüştü?
19. Yüzyılın ortalarında eski düzen sarsılmaya başladı. Napolyon Savaşları, Avrupa’nın siyasi düzenini alt üst etti. 1806’da Kutsal Roma İmparatorluğu sona erdi. Napolyon kaybettikten sonra 1815 yılında, 39 devletten oluşan, sıkı bağları olmayan bir Alman Birliği kuruldu. Aynı zamanda, Alman ulusal hareketi giderek önem kazandı. Özellikle eğitimli burjuva arasında ortak bir ulus devleti kurma arzusu giderek güçlendi. Birçok insan, “sadece” Bavyeralı, Saksonyalı ya da Renanyalı olmaktan fazlasını istiyordu: Kendilerini, dil ve kültür ile birbirine bağlı Almanlar olarak görüyorlardı. Graf zu Eltz “Ancak o günlerde durum pek de iç açıcı değildi, bu yüzden geçmişi yücelttiler,” diyor. “Orta Çağ kaleleri ve özellikle de Eltz Kalesi, romantik birer geçmişe duyulan özlem yerleri oldu.”
Nihayet 1871'de Prusya öncülüğünde ve Avusturya’sız bir Alman ulus devleti kuruldu. I. Wilhelm, Alman İmparatoru ilan edildi. Yeni İmparatorluk da federal bir yapıya sahipti: Onu oluşturan devletler bağımsızlıklarını büyük ölçüde koruyarak Federal Konsey üzerinden imparatorluğun politikasına katıldılar.
Daha sonra 1933'te iktidarı ele geçiren Naziler bu federal yapıyı adım adım ortadan kaldırdılar. Eyaletlerin güçlerini ellerinden aldılar ve siyasi bağımsızlıklarını da yok ettiler. Federal yapıların yerini merkezi bir Führer Devleti aldı.
Almanya 1945'ten sonra neden tekrar federal oldu?
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, Almanya’da siyasi iktidarın bir daha asla tek bir noktada bu kadar yoğunlaşması istenmedi. Bu nedenle Müttefikler, federal düzene yöneldi ve eyaletleri yeniden kurdular. Bazıları eski geleneklere dayanırken, diğerleri farklı bölgelerden yeni oluşturuldu.
Federal Almanya Cumhuriyeti 1949 yılında kuruldu. Zaten adından da anlaşılıyor: Yeni devlet, bir merkeziyetçi üniter devlet değil, eyaletlerden oluşan bir federal hükümet olmalıydı. İşte Eltz Kalesi tam burada da sürpriz bir yerde tekrar karşımıza çıkıyor: Daha sonra 500 DM banknotunun arka yüzünü süsledi. Graf zu Eltz, “Bu bizim için bir onurdu,” diyor. “100 DM banknotu daha çok hoşuma giderdi. Onu daha fazla kişi görebiliyordu.”
DDR’de ise işler farklı yürüdü. Eyaletler 1952’de fiilen kaldırılarak yerini 14 ilçe aldı. Halk Meclisi Beş Doğu Alman eyaletini ancak 1990’da yeniden kurdu. Almanya’nın 3 Ekim 1990’da yeniden birleşmesiyle, Federal Almanya’nın federal düzeni tüm Almanya’ya yayıldı. O tarihten beri 3 Ekim, Alman Birliği Günü olarak kutlanıyor.
Federalizm bugün ne anlama geliyor?
Almanya günümüzde 16 eyaletten oluşuyor. Federal hükümet ve eyaletler, siyasi görevleri ve yetki alanlarını paylaşıyor. Eyalet hükümetleri, Federal Konsey üzerinden ülke politikasında söz sahibi. Eğitim, kültür ve asayiş gibi önemli konularda kararları büyük ölçüde bizzat eyaletlerin kendisi verir. Bu nedenle, örneğin eğitim sistemleri veya polis kanunları eyaletlere göre farklılık gösterebilir.
Federal sistem bazen siyasi kararları daha karmaşık hale getirebiliyor. Aynı zamanda iktidarı bölüyor ve farklı bölgesel çıkarların siyasete dahil olmasını sağlıyor. Bu nedenle, federal hükümet ile eyaletler arasındaki işleyişin ne kadar iyi olduğu ve hangi alanlarda reformlar gerektiği konusu sürekli bir tartışma konusu.
Belki de bu düzen işte tam da bu nedenle, bölgeleri yüzyıllar boyunca bağımsız şekilde yönetilen bir ülkeye uyuyor. Bavyeralılar, Saksonyalılar, Berlinliler veya Kuzey Almanlar bugün bile bariz bölgesel kimliklere sahip. Ya Eltz Kalesi? Elzbach Nehri’nin yukarısında, ormanın derinliklerinde hâlâ dimdik ayakta duran bu kale, asla zarar görmemiş ve ele geçirilmemiş az sayıdaki Alman kalesinden biri.
