Dlaczego Niemcy mają 16 krajów związkowych?

Zapomnij o „Grze o tron”, oto historia Niemiec: Do 1871 r. istnieli co prawda niemieccy królowie i cesarze, ale niemieckie państwo narodowe nie istniało. Rzesza składała się wówczas z ponad 1 000 jednostek terytorialnych, niektórych tak dużych, jak całe państwa, a innych tylko o wielkości kilku kilometrów kwadratowych. Królowie, książęta i hrabiowie walczyli o władzę i wpływy. Także arcybiskupi i inni władcy duchowni odgrywali ważną rolę polityczną. W międzyczasie miasta rywalizowały o szlaki handlowe i strefy wpływów. Każdy ważny rycerz budował zamek: w średniowieczu na terenie dzisiejszych Niemiec istniało ponad 13 000 takich miejsc.

Jak zamki dokumentują polityczną historię Niemiec w średniowieczu?

Eltz to zamek jak z filmu Disneya. Jest ukryty w dolinie Elzbach na kamiennym występie wśród lasów. Dzisiaj obszar między Eifel, Mozelą i Renem należy do Nadrenii-Palatynatu. W XII wieku sprawowali tutaj rządy władcy z Eltz. Takie lokalne strefy wpływów odgrywały ważną rolę w cesarskiej polityce władzy. Zarządca zamku Karl Graf zu Eltz wyjaśnia: „Cesarz Barbarossa dofinansował setki rodzin rycerskich, aby utworzyć przeciwwagę dla potężnych rywali”.

Nie było centralnego aparatu państwowego, przy użyciu którego cesarz mógłby rządzić całą Rzeszą. Jeśli nie miał w danym regionie swojego dworu, był zdany na lokalnych władców: sprawowali oni władzę, ściągali daniny i utrzymywali żołnierzy.

Jak żyło się w tych czasach?

Dla podróżników i handlarzy rozproszenie polityczne mogło być dość uciążliwe. Zmieniało się prawo, waluty i jednostki miary, a na każdej granicy pobierano cło. Graf Eltz opowiada o drewnie jodłowym, które handlarze transportowali ze Schwarzwaldu przez Ren do Rotterdamu: na tej drodze znajdowało się nawet 40 punktów poboru cła i w każdym z nich trzeba było je płacić. „Ponieważ rozliczano się za tratwy, handlarze budowali tratwy, które miały do 500 metrów długości i 70 metrów szerokości”.

Podzielone państwo miało jednak także zalety. Lokalni władcy budowali rezydencje i konkurowali o artystów i muzyków. Dlatego w Niemczech istnieje dziś tak wiele regionalnych ośrodków kultury zamiast jednej dominującej stolicy. „Oprócz tego władza w małej skali często działa lepiej niż w dużej”, mówi Graf Eltz. „Występowała pewna bliskość między panującymi a poddanymi. Jedni byli zdani na drugich”.

Jak z rozproszonych państw narodziły się wspólne Niemcy?

Na początku XIX wieku stary porządek zaczął się chwiać. Wojny napoleońskie wstrząsnęły układem politycznym w Europie. W 1806 roku przestało istnieć Cesarstwo Rzymskie. Po klęsce Napoleona w 1815 roku powstało Deutsche Bund, koalicja 39 państw. Równocześnie na znaczeniu zyskiwał niemiecki ruch narodowy. Zwłaszcza w powstałym mieszczaństwie rosło oczekiwanie wspólnego państwa narodowego. Wielu ludzi chciało być kimś więcej niż tylko Bawarczykami, Sasami lub Nadreńczykami: czuli się Niemcami, połączonymi przez język i kulturę. „Współczesność nie była szczęśliwa, dlatego zaklinano przeszłość”, mówi Graf zu Eltz. „Średniowieczne zamki, a zwłaszcza zamek w Eltz, stały się romantycznymi samotniami”.

W 1871 roku powstało wreszcie niemieckie państwo narodowe pod rządami pruskimi i bez Austrii. Wilhelm I ogłosił się cesarzem Niemiec. Nowe cesarstwo stało się federacją: jego poszczególne państwa zachowały znaczną niezależność, a przez Bundesrat uczestniczyły w kształtowaniu polityki państwa.

Ten federalny porządek usunęli narodowi socjaliści po przejęciu władzy w 1933 roku. Pozbawili władzy poszczególne kraje i zlikwidowali ich niezależność polityczną. W miejsce struktur federalnych powstało państwo zarządzane centralnie przez Führera.

Dlaczego po 1945 roku Niemcy wrócili do federacji?

Po drugiej wojnie światowej władza polityczna w Niemczech nigdy więcej nie miała być koncentrowana tak mocno w jednym miejscu. Alianci postawili z tego względu na porządek federalny i przywrócili kraje związkowe. Niektóre nawiązywały do starszych tradycji, inne zostały stworzone na nowo z różnych regionów.

W 1949 roku powstała Republika Federalna Niemiec. Już jej nazwa była znacząca: nowe państwo nie miało być scentralizowane, ale miało obejmować federację krajów związkowych. Także tutaj zamek w Eltz nieoczekiwanie wpisuje się w historię: zdobił on później rewers banknotu 500 marek niemieckich. „Był to dla nas zaszczyt”, mówi Graf zu Eltz. „Wolałbym, by to był banknot 100 marek niemieckich. Więcej osób miało z nim styczność”.

W NRD historia potoczyła się inaczej. W 1952 roku kraje związkowe faktycznie zniesiono i zastąpiono przez 14 okręgów. Dopiero w 1990 roku Izba Narodowa ponownie przywróciła pięć krajów związkowych na wschodzie. Wraz ze zjednoczeniem Niemiec 3 października 1990 roku porządek federalny republiki został rozszerzony na cały kraj. Dla upamiętnienia od tamtej pory 3 października obchodzi się Dzień Jedności Niemiec.

Co federalizm oznacza dzisiaj?

Niemcy składają się obecnie z 16 krajów związkowych. Państwo i kraje związkowe dzielą zadania polityczne i kompetencje. Przez Bundesrat rządy krajów związkowych współkształtują politykę federalną. W ważnych kwestiach, jak edukacja, kultura i bezpieczeństwo, kraje związkowe decydują zasadniczo niezależnie. Dlatego przykładowo systemy szkolne lub ustawy policyjne różnią się w poszczególnych krajach związkowych.

System federalny sprawia, że decyzje polityczne niekiedy komplikują się. Równocześnie rozdzielona władza zapewnia, że różne interesy regionalne wpływają na politykę. Dlatego stale dyskutuje się na temat skuteczności realizowanej współpracy między państwem a krajami związkowymi, a także gdzie należałoby przeprowadzać reformy.

Ten porządek może pasuje do jednego kraju, którego regiony przez setki lat były samodzielne. Bawaria, Saksonia, Berlin czy Niemcy północne do dzisiaj dbają o zachowanie tożsamości regionalnej. A zamek Eltz? Nadal ukryty w lesie nad Elzbach, jest jednym z niewielu niemieckich zamków, który nigdy nie został zniszczony lub podbity.