Dlaczego Niemcy mają szczególny stosunek do ochrony danych?

Niemcy uchodzą za szczególnie wrażliwych na punkcie ich danych osobowych. Wyraża się to przez spór dotyczący monitoringu wideo i rozpoznawania twarzy, ostrożność przy podawaniu danych osobowych, sceptyczne podejście do zagadnienia ciasteczek i tworzenia profili klientów i użytkowników Internetu przez przedsiębiorstwa, przez zaawansowaną ochronę użytkowników i surowe regulacje ochrony danych. Wraz z rozporządzeniem o ochronie danych (RODO) od 2018 roku obowiązują w Unii Europejskiej (UE) wspólne ramy prawne. Jednak w Niemczech ochrona danych ma od dawna szczególny charakter. 

Federalny Trybunał Konstytucyjny przyjął w Niemczech w 1983 prawo do „informacyjnego samostanowienia“. Obywatele mieli zasadniczo samodzielnie decydować o tym, kto i co o nich wie. To prawo nie wynikało jednak wyłącznie z ówczesnego protestu przeciwko spisowi powszechnemu. Powstało ono w kraju, w którym kwestia, co może wiedzieć państwo, miała mroczną historię.

Państwo narodowosocjalistyczne: rejestrowanie, sortowanie, niszczenie

Pierwsze doświadczenia przyniósł narodowy socjalizm w latach 1933 do 1945. Totalitarna dyktatura bazowała na bezwzględnym prześwietlaniu społeczeństwa. Pochodzenie, adres, zawód, religia, seksualność, choroby, światopogląd polityczny: z informacji narodziły się kategorie, z kategorii wykluczenie, z wykluczenia deportacje i mordy. Gestapo, tajna policja państwowa reżimu nazistowskiego śledziło przeciwników ustroju, przesłuchiwało ich, torturowało i zawlekło tysiące niewinnych osób do obozów koncentracyjnych. Jego władza polegała nie tylko na zastraszaniu i przemocy, ale też na informacji, denuncjacji i danych. Spis powszechny z 1939 roku pytał w „karcie uzupełniającej” o pochodzenie i „rasę”. Historyk Götz Aly nazwał powstałą w wyniku tego kartotekę „kluczowym elementem rejestrowania Żydów“ – co stanowiło podstawę dla późniejszego Holokaustu. 

NRD: nieufność przy kuchennym stole

Bliższe czasowo jest drugie doświadczenie Niemców: socjalistyczna dyktatura Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) w latach od 1949 do 1990. Tajne służby, ministerstwo bezpieczeństwa państwa, w skrócie „Stasi”, były elementarnym instrumentem rządów. W 1989 roku Stasi miała 90 000 jawnych i około 190 000 nieoficjalnych współpracowników. Na jednego współpracownika aparatu Stasi przypadało tym samym około 60 mieszkańców NRD.

Stasi nie tylko zbierała informacje. Oprócz tego rozsiewała strach. W federalnym archiwum przechowywanych jest dzisiaj około 112,5 kilometrów akt i niemal 47 milionów teczek. Szacunki zakładają nawet do 350 000 więźniów politycznych. Wiele wyroków było wydawanych bezprawnie. Historyk Hubertus Knabe powiedział o kodeksie karnym NRD, że jest on sformułowany tak niejasno, „że wystarczył najmniejszy drobiazg, aby paść ofiarą politycznej nagonki”. Wcześniejszy centralny areszt Stasi w Berlin-Hohenschönhausen, dzisiaj miejsce pamięci, stosował ten mechanizm. Chodziło o to, aby złamać człowieka: izolacja, manipulacje, niekończące się przesłuchania, przemoc psychiczna i fizyczna. W latach 70-tych XX wieku Stasi doprowadziła do perfekcji „wojnę psychologiczną”: rozsiewanie plotek, blokowanie dróg kariery zawodowej, podburzanie grup opozycyjnych.

Nadzór w NRD był perfidny, ponieważ pochodził z bardzo bliska. Informatorzy byli w zakładach pracy, na uniwersytetach, kościołach, niekiedy w gronie przyjaciół. Krytyczny wobec NRD piosenkarz Wolf Biermann, od 1965 roku z zakazem występów, a w 1976 roku denaturalizowany, nazywał swoich obserwatorów w „Balladzie o Stasi” „biednymi psami Stasi”. Takie określenie jest bardzo trafne. Nawiązuje do czasów, kiedy dyktatura sprawiła, że zaufanie wiązało się z ryzykiem.

Znalezienie równowagi

To tłumaczy, dlaczego Niemcy tak wrażliwie reagują, kiedy dane mają być zbierane i przechowywane „dla uproszczenia”. Jak wiadomo: ten, kto dziś ma informacje, jutro może mieć kontrolę. Równocześnie okazuje się, że ochrona danych w praktyce to często niepotrzebna biurokracja. Wyzwaniem jest efektywne obchodzenie się z danymi, tak by nakład był jak najniższy.