Almanlar mizah anlayışına sahip mi? Tucholsky'den TikTok'a bir yolculuk

Ön yargıdan kurtulmak zor: Almanların mizah anlayışı yok. Fakat geçtiğimiz bir 100 yıla göz atıldığında, Alman mizahının gerçekte ne kadar çok yönlü, esaslı ve değişken olduğu görülüyor.

Altın 1920’li yıllar: Hiciv ve ironi 

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Almanya baş aşağı olmuştu: Enflasyon, siyasi istikrarsızlık ve genç bir demokrasi ülkenin üzerinde iz bırakıyordu. Bir sürü olayın vuku bulduğu bu dönemde mizah coşmuştu. Kurt Tucholsky gibi taşlama ustaları, ince sözcük oyunlarıyla militarizme ve dar kafalılığa karşı duruyordu – olumsuzlukları görünür kılmak ve toplumu düşünmeye sevk etmek istiyorlardı. Tucholsky 1919 yılında “Hicivde neler serbest?“ sorusunu şöyle cevaplamıştı : "Her şey.” 

Berlin sahnelerinde de mizah 1920’li yıllarda salt eğlenceden ötesiydi. Kadın kabare sanatçısı Claire Waldoff küçük insanların yaşama duygusunu sahneye taşıyordu – doğrudan, küstah ve Berlinli ağzıyla. “Raus mit den Männern ausm Reichstag“ (Erkekleri Reichstag’dan dışarı atın) gibi şarkıları sadece komik değil, aynı zamanda siyasiydi: Hırçın alaycı tavırlarıyla kadınlardan daha fazla katılım talep ediyor ve parlamentodaki “kibar bayları” tiye alıyordu.

NS zamanında mizah: Gündelik yaşama demir atmak

Nasyonal Sosyalizm ve İkinci Dünya Savaşı ile birlikte mizah anlayışı neredeyse tamamen ortadan kayboldu. Hiciv ve kabare büyük oranda yasaklandı, arada sırada mizah propaganda aracı olarak kullanıldı ve düşman resimlerini aktardı. Ayrıca Heinz Rühmann, Hans Moser ve Theo Lingen gibi sinema oyuncuları, büyük ölçüde siyasi olmayan film komedileri ile büyük popülarite kazandı.

Dil cambazı ve absürt mizah ustası Karl Valentin de NS rejimi tarafından tolere ediliyordu – ancak çizgiye sadık biri olarak görülmüyordu. Kelime oyunları ve tuhaf bir mantıklı seyirciyi güldürüyordu.

1950’li ve 60’lı yıllar: Kelime oyunları ve provokasyon

Savaş sonrası dönemde Alman mizahı tekrar çok yönlü tarafını gösterdi. Kölsch diyalekti ve “Çikolata istemiyorum, bana bir erkek bulun” gibi şarkılarıyla bilinen Trude Herr, klasik kadın rolleriyle kendini alaya alıyordu. Heinz Erhardt ise zararsız ama rafine kelime oyunlarının ustasıydı: “Die Made“ gibi kafiyeleri günümüzde bile hâlâ çok seviliyor. 

Çılgın 60’larda öğrenci hareketi zamanında, Wolfgang Neuss siyasi esprilerle, hicivlerle ve tabuları yıkarak sahneleri kasıp kavurdu. “Davullu adam” provoke ediyor, kutuplaştırıyor ve yeni, eleştirel bir neslin borazanı oluyordu. 

Yeni açıklık yılları: Gündelik yaşamın ince ironisi

Başarı baskısı, kırılma ve dar kafalılık arasında gidip gelen bir toplumda Vicco von Bülow namıdiğer Loriot ince ironinin ustası olur: Skeçleri küçük anlaşmazlıkları ve Alman gündelik yaşamı ile aile hayatının absürtlüklerini ameliyat masasına yatırır.

İster meşhur “Kahvaltı yumurtası” veya konuşan köpek – Loriot’un esprileri sessiz ama nokta atıştır. Şunu gösterir: Kendisini tiye alabilenler hayatı daha hafife alabilir.

En az onun kadar başarılı ancak daha çok kaba komedi tarzını benimsemiş Otto Waalkes, kısaca: Otto. Kelime oyunları, komedi skeçleri, eğlenceli mizah figürleri ve müzikal parodileri ile on yıllar boyunca Alman mizah kültüründe iz bıraktı.

Modern dönem: Çok yönlü bir toplumun aynası mizah

Alman Birliği, küreselleşme ve dijitalleşme ile mizah yeni bir ivme kazandı. Bunu birçok yerde görebilir ve duyabilirsiniz: Televizyon ekranlarında, kapalı gişe arenalarda, podcastlerde, internette, süpermarket kasında ve hatta bazen Federal Meclis sıralarında. Konular mı? Toplumun kendisi kadar çok çeşitli. Göç, toplumsal cinsiyet, iklim, sosyal medya, politika – artık tabu yok.

En sevilen Alman komedyen ve şovmenlerden birisi de Hape Kerkeling: On yıllar öncesinde kısmen anarşik televizyon skeçleri ile tanındı ve günümüze kadar parodiyi ve doğaçlamayı, oyunculuk ve moderasyon ile birleştiriyor.

Jan Böhmermann, Ana Lucía, Assane Badiane, Martina Hill veya Felix Lobrecht gibi komedyenler taze bir rüzgâr ve yeni bakış açıları getiriyor. Kimlikleri ve önyargıları ile oynuyorlar ve bunlar bazen uluslararası bir seyirciye de ulaşıyorlar. Çoğunlukla göç geçmişine sahip genç sanatçılar kökeni, çeşitliliği ve toplumsal çatışmaları kolaylıkla malzeme yapıp kullanıyorlar.