Czy Niemcy mają poczucie humoru? Podróż od Tucholsky’ego do TikToka

Utarty stereotyp wciąż ma się dobrze: Niemcy rzekomo nie mają poczucia humoru. Jednak spojrzenie na minione 100 lat pokazuje, jak różnorodny, refleksyjny i zmienny jest niemiecki humor.

Złote lata 20. XX wieku: satyra i ironia 

Po I wojnie światowej sytuacja w Niemczech staje na głowie: w kraju panuje inflacja, niepewność polityczna i rozwija się młoda demokracja. W tym niespokojnym okresie rozkwita jednak humor. Satyrycy tacy jak Kurt Tucholsky wysublimowanym żartem zwracają się przeciwko militaryzmowi i ograniczonym horyzontom – chcą obnażać nadużycia i skłonić społeczeństwo do refleksji. W 1919 roku, na pytanie „Co wolno satyrze?“, Tucholsky odpowiedział: „Wszystko.” 

Także na berlińskich scenach lat 20. XX wieku humor jest czymś więcej niż tylko rozrywką. KabarecistkaClaire Waldoff przenosi na scenę problemy z życia zwykłych ludzi – bezpośrednio, niegrzecznie, w miejscowym slangu Berliner Schnauze. Jej piosenki takie jak „Raus mit den Männern ausm Reichstag“ (Precz z mężczyznami w Reichstagu) są nie tylko zabawne, lecz także zabarwione politycznie: artystka z kąśliwą drwiną domaga się większego udziału kobiet w polityce i bierze na celownik „eleganckich panów“ w parlamencie.

Humor w okresie nazistowskich rządów: codzienność jako kotwica

Wraz z nastaniem narodowego socjalizmu i II wojną światową, humorystyczna debata niemal całkowicie zanika. Satyra i kabaret są w dużym stopniu zabronione, humor służy tymczasem jako narzędzie propagandy i rozpowszechnia obrazy wroga. Aktorzy tacy jak Heinz Rühmann, Hans Moser i Theo Lingen zyskują ogromną popularność za sprawą apolitycznych filmów komediowych.

Także Karl Valentin, akrobata słowa i mistrz absurdalnego humoru jest tolerowany przez nazistowski reżim – jego żart nie jest jednak uznawany za zgodny z linią partii. Valentin rozbawia publiczność grami słownymi i swoją pokrętną logiką.

Lata 50. i 60. XX wieku: żart słowny i prowokacja

W okresie powojennym niemiecki humor ponownie objawia swoją różnorodność. Trude Herr, znana z kolońskiego dialektu i piosenek takich jak „Ich will keine Schokolade, ich will lieber einen Mann“ (Nie chcę czekolady, chcę mężczyzny), z dozą autoironii bawi się tradycyjnymi kobiecymi rolami. Z kolei Heinz Erhardt jest mistrzem subtelnego, lecz wyrafinowanego żartu słownego: jego rymowanki takie jak „Die Made“ są do dziś bardzo lubiane. 

W szalonych latach 60., okresie protestów studenckich, Wolfgang Neuss łączy występy sceniczne z politycznym żartem, satyrą i przełamywaniem tabu. „Człowiek z kotłem“ prowokuje, polaryzuje i staje się rzecznikiem nowego, krytycznego pokolenia. 

Lata nowej otwartości: subtelna ironia na temat codzienności

W społeczeństwie balansującym pomiędzy presją sukcesu, nowym początkiem i kołtunerią, Vicco von Bülow, znany jako Loriot, staje się mistrzem wysublimowanej ironii: jego skecze biorą na tapet drobne nieporozumienia oraz absurdy niemieckiej codzienności i życia rodzinnego.

Czy to słynny skecz „Frühstücksei“ (Jajko na śniadanie) czy mówiący pies – żart Loriota jest subtelny, lecz wyjątkowo celny. Loriot pokazuje: temu, kto umie się śmiać z samego siebie, łatwiej jest iść przez życie.

Równie popularny, choć poruszający się bardziej w nurcie slapstick, jest Otto Waalkes, w skrócie: Otto. Od dziesięcioleci kształtuje niemiecką kulturę humoru poprzez gry słowne, nonsensowne skecze, zabawne kreacje i parodie muzyczne.

Współczesność: humor jako zwierciadło zróżnicowanego społeczeństwa

Wraz ze zjednoczeniem Niemiec, globalizacją oraz cyfryzacją, nową energię zyskał także humor. Można go zobaczyć i usłyszeć w wielu miejscach: na ekranie telewizora, na całkowicie wyprzedanych stadionach, w podcastach, w internecie, przy kasie w supermarkecie – a czasem nawet w Bundestagu. Tematyka? Tak różnorodna jak samo społeczeństwo. Migracja, gender, klimat, social media, polityka – tutaj nie ma żadnego tabu.

Jednym z najpopularniejszych niemieckich komików jest Hape Kerkeling: stał się znany już kilkadziesiąt lat temu dzięki swoim czasem anarchistycznym skeczom telewizyjnym, i do dziś łączy parodię i improwizację z grą aktorską i żartem scenicznym.

Komicy tacy jak Jan Böhmermann, Ana Lucía, Assane Badiane, Martina Hill czy Felix Lobrecht wnoszą powiew świeżości i nowe perspektywy. Bawią się tożsamościami i stereotypami – czasem docierając nawet do międzynarodowej publiczności. Młodzi artyści, często osoby z doświadczeniem imigracyjnym, z lekkością mówią o swoim pochodzeniu, różnorodności i debatach społecznych.