Badanie nad pokojem w czasach wojny

Wojny na Ukrainie, na Bliskim Wschodzie i w Sudanie. Wielkie mocarstwa, które coraz częściej sięgają po przemoc militarną. Oraz Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ), której wpływy słabną. Niemieckie badania nad pokojem i konfliktami zajmują się intensywnie wielkimi wyzwaniami naszych pełnych napięć czasów. 

Pokój to coś więcej niż zawieszenie broni

Raport o pokoju na rok 2026 przedstawia – zgodnie z oczekiwaniami – dość ponury obraz obecnej sytuacji. Dokument ten jest co roku opracowywany przez cztery instytuty: Instytut Leibniza ds. Badań nad Pokojem i Konfliktami (PRIF) we Frankfurcie nad Menem, Instytut Badań nad Pokojem i Polityką Bezpieczeństwa przy Uniwersytecie w Hamburgu (IFSH), Międzynarodowe Centrum Badań nad Konfliktami w Bonn (BICC) oraz Instytut Rozwoju i Pokoju (INEF) przy Uniwersytecie w Duisburgu i Essen. Ostrzegają one w szczególności przed „nowymi watażkami”: przywódcami, którzy lekceważą prawo międzynarodowe i stosują przemoc, by realizować własne interesy.

Podkreślają, że kluczowe znaczenie mają starania na rzecz długofalowego zabezpieczenia procesów pokojowych. Według badaczy, ewentualny rozejm na Ukrainie wymagałby weryfikowalnych gwarancji bezpieczeństwa, które zapobiegłyby kolejnemu rosyjskiemu atakowi. W Gazie należy rozstrzygnąć kwestie rozbrojenia Hamasu oraz umożliwienia Palestyńczykom samostanowienia. W Syrii kluczowe znaczenie ma integracja byłych bojowników i zapewnienie mniejszościom udziału w życiu politycznym; w przeciwnym razie istnieje ryzyko wybuchu nowego konfliktu.

Zagadnienia, którymi zajmują się niemieckie badania nad pokojem, są różnorodne i złożone. Dyrektor BICC, Conrad Schetter, bada, w jaki sposób lokalne struktury władzy, grupy zbrojne oraz interwencje międzynarodowe wpływają na konflikty. Tobias Debiel, badacz z INEF, zajmuje się przykładowo odbudową państw po wojnach i ostrzega przed zaniedbywaniem cywilnych działań na rzecz pokoju. Dyrektor PRIF, Nicole Deitelhoff, bada między innymi kryzys norm międzynarodowych, zaś dyrektor IFSH, Ursula Schröder – europejski ład bezpieczeństwa. Berlińska fundacja Berghof wspiera procesy dialogu i mediacji w regionach objętych konfliktami. Niemiecka Fundacja Badań nad Pokojem (DSF) w Osnabrück wspiera badania naukowe oraz młodych naukowców. 

Europa musi zyskać większą zdolność do działania

Wiele instytutów ocenia osłabienie ONZ w sposób szczególnie krytyczny. Weta w Radzie Bezpieczeństwa blokowały niezbędne decyzje, podczas gdy środki przeznaczane na misje pokojowe, pomoc humanitarną oraz współpracę na rzecz rozwoju uległy zmniejszeniu. Zamiast zastępować ONZ nowymi ośrodkami władzy, badacze zalecają wzmocnienie roli Zgromadzenia Ogólnego. Ponadto Niemcy – wspólnie z Unią Europejską (UE) oraz Wielką Brytanią – powinny wzmacniać sojusze z państwami takimi jak Brazylia, Indie czy Kanada. Republika Federalna musi również otwarcie piętnować naruszenia prawa międzynarodowego, nawet jeśli dotyczą one sojuszników, aby nie stracić wiarygodności.

Kolejnym zarzutem podnoszonym przez wielu badaczy jest fakt, że Europa wciąż w zbyt małym stopniu wykorzystuje swój potencjał gospodarczy i dyplomatyczny. Na przykład Claudia Major z German Marshall Fund (GMF) postuluje większą europejską samodzielność w polityce obronnej. Państwa UE mogłyby – nie tylko poprzez zbrojenia, ale także dzięki polityce handlowej, współpracy na rzecz rozwoju oraz inicjatywom dyplomatycznym – zyskać większy wpływ na zapobieganie konfliktom międzynarodowym lub ich rozwiązywanie. Ponadto o przyszłości Ukrainy nie powinno się decydować bez udziału Europy. Na Niemczech, jako potędze gospodarczej, spoczywa w tej kwestii szczególna odpowiedzialność.

Odstraszanie czy raczej większa kontrola zbrojeń?

Kwestia tego, jaką rolę powinna odgrywać siła militarna, pozostaje przedmiotem kontrowersji. Carlo Masala z Uniwersytetu Bundeswehry w Monachium postrzega wiarygodne odstraszanie jako warunek skutecznej dyplomacji. Max Mutschler z BICC wprawdzie popiera uzupełnianie luk w zdolnościach wojskowych, ostrzega jednak przed spiralą zbrojeń. Politolog z Bremy, Klaus Schlichte, krytykuje „militarystyczne zawężenie” debaty na temat polityki bezpieczeństwa.

Poglądy są różne, jednak w badaniach przewija się wspólny wniosek: sam rozejm nie gwarantuje jeszcze pokoju. Potrzebne są do tego wiarygodne gwarancje bezpieczeństwa, udział w życiu politycznym oraz instytucje międzynarodowe zdolne do egzekwowania zawartych porozumień.