Dlaczego demokracja w Niemczech jest tak dobrze chroniona?

Berlin, 30 stycznia 1933. Wieczorem dziesiątki tysięcy ludzi przemierzają dzielnicę rządową w Berlinie z płonącymi pochodniami. Członkowie narodowo-socjalistycznych SA i SS oraz prawicowego Związku Żołnierzy Frontowych dotarli przez Bramę Brandenburską do kancelarii Rzeszy. Zwolennicy wiwatowali, gapie oglądali przemarsz. Adolf Hitler, który kilka godzin wcześniej został mianowany kanclerzem Rzeszy, obserwował przemarsz z okna. Dopiero od 14 lat Niemcy są demokracją, pierwszy raz w ich historii. Jednak dni Republiki Weimarskiej są policzone. 

Jak narodowi socjaliści mogli zniszczyć pierwszą niemiecką demokrację? 

Hitler nie doszedł do władzy wskutek zamachu stanu. Prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg mianował go kanclerzem zgodnie z zasadami Konstytucji Weimarskiej.  „Wielu polityków było wówczas przeciwnikami demokracji. Wybrali Hitlera na kanclerza, ponieważ sądzili, że będą mogli go kontrolować”, tłumaczy politolog Michael Dreyer. Jest on przewodniczącym organizacji Haus der Weimarer Republik. Zaledwie cztery tygodnie później spłonął niemiecki parlament, Reichstag. Narodowi socjaliści wykorzystali stan wyjątkowy, aby odrzucić podstawowe prawa wolnościowe i pognębić swoich przeciwników politycznych. W ciągu kilku miesięcy wprowadzili dyktaturę. 

Jakie rozwiązania przyjęto w konstytucji? 

Twórcy konstytucji, którzy w latach 1948–1949 wypracowali nową ustawę zasadniczą, sami przeżyli niepowodzenie Republiki Weimarskiej. Michael Dreyer opowiada: „Wielu było prześladowanych przez reżim narodowych socjalistów. Niektórzy spędzili całe lata w obozach koncentracyjnych, inni zostali wygnani”. Chcieli zapobiec sytuacji, w której Niemcy ponownie staną się punktem wyjścia dla terroru, systemowego ludobójstwa i wojny napastniczej. Dlatego nowa konstytucja nie tylko miała gwarantować demokratyczne prawa, ale też zapobiec wykorzystaniu swobód demokratycznych do zniesienia demokracji. Republika federalna otrzymała narzędzia, którymi mogła bronić się przed wrogami konstytucji. To podstawowa idea „obronnej demokracji”. 

Czy Republika Weimarska była zatem bezbronna? 

Wręcz przeciwnie: „Konstytucja Weimarska stanowiła najnowocześniejszą konstytucję na świecie”, mówi Michael Dreyer. „Wiele krajów wzorowało się na niej, między innymi Austria, Finlandia, Grecja, Tajwan i liczne państwa Ameryki Łacińskiej”. Także mechanizmy ochronne też już istniały. Wtedy łatwiej było zakazać utworzenia partii wrogiej wobec konstytucji niż obecnie. Można było się o tym przekonać w 1923 roku, kiedy Hitler próbował dojść do władzy siłą: jego partia, NSDAP została zdelegalizowana. W 1925 roku możliwe było jednak jej ponowne założenie. „Jest wiele powodów, przez które Republika Weimarska dobiegła końca”, mówi Michael Dreyer. „Ale nie nastąpiło to z powodu konstytucji”.

Decydujące było to, że instytucje demokratyczne i podmioty polityczne niewystarczająco chroniły republikę. Autorzy konstytucji wyciągnęli z tego konsekwencje: chcieli mocniej zabezpieczyć demokrację w zakresie prawa konstytucyjnego. 

Jak niemiecka demokracja chroni się przed jej wrogami? 

Konstytucja przewiduje różne mechanizmy ochronne. Szczególnie ważna jest tak zwana klauzula wieczysta. Stanowi ona, że pewnych podstawowych zasad nie można w Niemczech znieść, nawet przy poparciu większości parlamentarnej. Można wyobrazić sobie konstytucję jak dom: pomieszczenia można przebudowywać, ale ściany nośne nie mogą być modyfikowane. Do takich niepodważalnych zasad podstawowych należą godność człowieka, zasada demokracji i zasada praworządności. 

Innym narzędziem jest zakaz tworzenia partii. Trybunał konstytucyjny może zakazać zakładania partii, jeśli aktywnie chce ona zakłócić lub zwalczyć wolnościowy, demokratyczny porządek. Nie wystarczy jednak, że partia ma cele antydemokratyczne. Muszą również istnieć konkretne przesłanki wskazujące, że mogłaby ona osiągnąć te cele. 

W niemieckiej historii dotąd zakaz objął dwie partie: w 1952 roku skrajnie prawicową Socjalistyczną Partię Rzeszy (SRP), a w 1956 roku Komunistyczną Partię Niemiec (KPD). Wysokie wymagania dotyczące wprowadzenia zakazu mają zapobiegać nadużywaniu tego instrumentu w celu wyeliminowania niepożądanej konkurencji politycznej. 

Czy sama konstytucja może ochronić demokrację? 

Ustawy i instytucje mogą zabezpieczyć demokrację. Jednak to, czy przetrwa, zależy także od tego, jak ludzie podchodzą do kwestii odpowiedzialności demokratycznej. Michael Dreyer widzi tutaj najważniejszą różnicę między Republiką Weimarską a Republiką Federalną: „najważniejsza różnica w stosunku do Republiki Weimarskiej dotyczy osób, które obecnie sprawują władzę w Niemczech: wspomagają one demokrację”.