Dlaczego nauka odgrywa w Niemczech tak ważną rolę?
W berlińskim szpitalu Charité ukształtowała się kultura badań naukowych, która do dziś wywiera wpływ na Niemcy. Historia szpitala pokazuje również, dlaczego badania naukowe wymagają wyznaczenia granic etycznych.
Stefanie Hardick Kısa kısa en önemlisi
Berlin 19. Yüzyılda tıbbi araştırmanın merkezi olmuştu. Charité’de Rudolf Virchow, Robert Koch ve Emil von Behring çalışıyordu.
Eskiden araştırma ve ekonomi iç içeydi. Siemens ve Schering gibi şirketler bilim ile kol kola tıbbi aparatlar, ölçüm yöntemleri ve ilaçlar geliştiriyordu.
Rudolf Virchow modern patolojiye yön veriyordu. Charité’deki preparat koleksiyonu onun döneminde 1.500’den 23.000 objeye ulaşmıştı.
Virchow sağlığı toplumsal bir görev olarak görüyordu. Hastalıklar, fakirlik ve kötü yaşam koşulları arasındaki ilişki araştırıyor ve daha iyi hijyenik koşullar için çalışmalar yapıyordu.
Berlin sağlık altyapısını modernize ediyordu. İçme suyu tedariki, kanalizasyon ve merkezi bir kesimhane, halkın enfeksiyon hastalıklarına karşı korunmasına yardımcı oluyordu.
NS Dönemi, bilimsel sorumluluğa bakışı değiştirmişti. Doktorlar ve bilim insanları zorunlu kısırlaştırma, hastaların öldürülmesi ve insan deneylerine katılıyordu. Bugün Charité bu suçları ve kurbanlarını da anıyor.
Co wspólnego ma pieczona kiełbasa z nowatorskimi badaniami?
Wyobraź sobie, że jesteś na festynie ulicznym w Niemczech. Zamawiasz pieczoną kiełbasę i zimny napój z kostkami lodu. Prawdopodobnie nie zastanawiasz się, czy mięso pochodzi z przebadanych źródeł ani czy woda była czysta. I właśnie to robi różnicę: Dla większości mieszkańców Niemiec bezpieczna żywność jest dziś oczywistością. Wynika to nie tylko z surowych kontroli i przepisów higienicznych, ale także z ponad 150 lat badań naukowych.
Od kiedy nauka odgrywa w Niemczech tak ważną rolę?
W XIX w. Berlin stał się jednym z wiodących światowych ośrodków badań medycznych. W szpitalu Charité pracowali lekarze tacy jak Rudolf Virchow, Robert Koch i Emil von Behring. W zasadniczy sposób zmienili oni sposób postrzegania chorób: Zamiast jedynie je leczyć, chcieli zrozumieć ich przyczyny i zapobiegać epidemiom. Ich badania przyniosły Charité światową sławę i do dziś kształtują współczesną medycynę.
Ponieważ królowie pruscy byli bardzo świadomi swojej potęgi i często toczyli wojny, początkowo inwestowali w szkolenie lekarzy wojskowych, a później także w badania medyczne.
Dlaczego Berlin stał się laboratorium nowoczesnej medycyny?
Miasto przyciągało wówczas badaczy z całego ówczesnego Cesarstwa Niemieckiego. – Berlin był tyglem kulturowym – mówi Nathalie Stelmach, kierowniczka Działu Edukacji i Współpracy w Muzeum Historii Medycyny w Charité w Berlinie. Stolica Prus oferowała szczególnie dobre warunki dla lekarzy. Według Stelmach jednym z powodów tego stanu rzeczy była polityka królów pruskich: – Ponieważ królowie pruscy byli bardzo świadomi swojej potęgi i często toczyli wojny, początkowo inwestowali w szkolenie lekarzy wojskowych, a później także w badania medyczne. –
Od połowy XIX w. berlińskie firmy, takie jak Siemens i Schering, również ściśle współpracowały z instytucjami badawczymi. Opracowywały urządzenia medyczne, metody pomiarowe i leki. Dało to początek nowej kulturze naukowej w Berlinie: systematycznemu badaniu chorób, krytycznej ocenie wyników i przekładaniu ich na praktyczne zastosowania we współpracy z uczelniami, władzami państwowymi i przedsiębiorstwami. Jednak to, co narodziło się w Charité, nie pozostało jedynie berlińskim modelem sukcesu. Bliska współpraca między nauką, władzami państwowymi i przemysłem stała się znakiem rozpoznawczym Niemiec jako ośrodka doskonałości naukowej – i kształtuje go do dziś.
Co to ma wspólnego z pieczoną kiełbasą i wodą pitną?
Więcej, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. W latach 1860-1880 liczba ludności Berlina podwoiła się do 1,3 miliona. Setki tysięcy ludzi żyło w niehigienicznych warunkach, często bez kanalizacji i czystej wody pitnej. Na podwórkach kamienic przeprowadzano ubój zwierząt, odchody trafiały do rynien, a patogeny łatwo rozprzestrzeniały się poprzez skażoną wodę i żywność. Lekarze w Charité codziennie stykali się z konsekwencjami tego stanu rzeczy: cholerą, tyfusem, czerwonką i innymi chorobami zakaźnymi. Jednym z tych lekarzy był Rudolf Virchow. Chciał on nie tylko leczyć te choroby, ale także zrozumieć ich przyczyny i zapobiegać ich rozwojowi.
Jak wyglądała praca Rudolfa Virchowa?
Virchow nie ograniczał się do badania poszczególnych pacjentów. Zbierał dane, odwiedzał dzielnice szczególnie narażone na zachorowania i dociekał, dlaczego choroby w ogóle się rozprzestrzeniają. Jednocześnie położył podwaliny pod współczesną patologię – naukę badającą zmiany patologiczne w tkankach, komórkach i narządach w celu zrozumienia chorób. I zgromadził w Charité unikatową kolekcję preparatów. – Kiedy Virchow rozpoczął pracę w Charité, było tu zaledwie 1.500 preparatów, a pod koniec ich liczba wzrosła do 23.000 – opowiada Nathalie Stelmach. – A to, co jest wyjątkowe w tej kolekcji, to fakt, że była ona dostępna dla publiczności 150 lat temu. –
Dla Virchowa nauka nie kończyła się w laboratorium. Wierzył w to, że powinna zmieniać życie ludzi na lepsze. Był przekonany, że choroby nie mają wyłącznie przyczyn medycznych, ale są ściśle powiązane z ubóstwem, brakiem edukacji i złymi warunkami życia. Dlatego Virchow i inni reformatorzy postulowali, aby opieka zdrowotna stała się obowiązkiem publicznym. Z dobrym skutkiem: Berlin był jednym z pierwszych dużych miast europejskich, które zbudowały nowoczesną sieć wodociągową, kanalizację i centralną rzeźnię – rozwiązania, które chroniły miliony ludzi przed chorobami.
Dlaczego argumenty etyczne odgrywają tak istotną rolę w Niemczech, na przykład w badaniach nad komórkami macierzystymi, dawstwie narządów czy sztucznej inteligencji?
Virchow i inni lekarze z Charité sprawili, że medycyna stawała się coraz bardziej skuteczna. Udało się lepiej zrozumieć choroby, wykrywać czynniki chorobotwórcze i opracowywać nowe metody leczenia. Jednak wraz z możliwościami nauki wzrosła również jej odpowiedzialność. Szczególnie w okresie nazistowskim, w latach 1933-1945, wielu lekarzy i naukowców poniosło porażkę w tym względzie, uczestnicząc w zbrodniach nazistowskiego reżimu, sterylizując kobiety wbrew ich woli, mordując osoby chore psychicznie i przeprowadzając okrutne eksperymenty na ludziach. Proces rozliczenia z przeszłością rozpoczął się dopiero dekady później. Od 2013 roku Charité upamiętnia w specjalnym miejscu sprawców i ofiary, a także licznych żydowskich lekarzy i naukowców, którzy byli prześladowani, wysiedlani lub mordowani.
To doświadczenie z czasów nazistowskich kształtuje Niemcy po dziś dzień: nauka bowiem potrzebuje nie tylko wolności, ale także jasno określonych granic etycznych. Dlatego kwestie etyki badań – od badań nad komórkami macierzystymi po sztuczną inteligencję – są przedmiotem szczególnie intensywnych dyskusji.
