BM İnsan Hakları Konseyi ne gibi bir etki yaratabilir?

BM İnsan Hakları Konseyi nedir ve hangi görevlere sahiptir?

İnsan Hakları Konseyi, Cenevre merkezli, Birleşmiş Milletler’in bir uluslararası organıdır. Temel görevi şudur: insan haklarını tüm dünyada desteklemek ve korumak. Bu amaçla, tüm BM üye devletlerindeki insan hakları şartlarını düzenli olarak kontrol eder ve bunların iyileştirilmesi için önerilerde bulunur. Ayrıca inceleme komisyonları da oluşturabilir. Örneğin, savaşta temel hak ihlallerini belgelemek amacıyla Rusya’nın uluslararası hukuka aykırı saldırı savaşı sırasında Ukrayna’da ya da protestoların şiddet kullanılarak bastırılmasını araştırmak amacıyla İran’da olduğu gibi.

BM İnsan Hakları Konseyi ne zaman kuruldu? 

İnsan Hakları Konseyi 2006’da kurulmuş olup, 1946’dan 2006’ya kadar faaliyet gösteren önceki İnsan Hakları Komisyonu’nun yerini aldı. Komisyon çok zayıf sayıldığı ve yeterince güvenilir olmadığı için yerine konsey kuruldu. Yeni Konsey daha güçlü bir yetki aldı; o zamandan beri tüm ülkeler düzenli olarak denetlenirken, önceki Komisyon bunu yalnızca bazı durumlarda yapabilmişti. Ayrıca insan hakları ihlalleri konusunda siyaseten seçici davrandığı iddiaları da vardı. 

BM İnsan Hakları Konseyi kimlerden oluşuyor? 

Bu kurula, BM Genel Kurulu tarafından üç yıllık bir süre için seçilen 47 üye dahildir. Afrika ve Asya ülkelerine 13’er sandalye ayrılmışken, Latin Amerika ve Karayipler sekiz, Doğu Avrupa altı ve Batı Avrupa ve diğer ülkeler de yedi sandalyeye sahiptir. Almanya, Ekim 2026’da altıncı kez İnsan Hakları Konseyi’ne seçildi; gereken 97 oyun üzerinde 163 oy aldı. Bir sonraki üyelik 2027 ile 2029 yılları arasında sürecek.

İnsan Hakları Konseyi nasıl çalışıyor? 

Kurulun en önemli araçlarından biri, tüm 193 BM üyesi ülkenin belirlenmiş aralıklarla, örneğin yaklaşık dört buçuk yılda bir “Genel Periyodik Ülke İnceleme Süreci”dir. Her devletin insan haklarına uyup uymadığı denetlenir ve kusurlar veya sorunlar konusunda uyarılar verilir. Cenevre’de yapılan incelemede diğer BM üye devletleri somut önerilerde bulunur. Kurayla belirlenen üç devletin oluşturduğu bir grup sürece eşlik eder. Devlet daha sonra bu önerilerin her birine görüş bildirir. Hangi önerileri destekleyeceğine ve uygulayacağına kendisi karar verir. Almanya bugüne kadar en son 2023’te olmak üzere dört kez denetlenmiştir. Genel anlamda olumlu değerlendirmeye rağmen Konsey Almanya’yı ev içi şiddete karşı önlemler alması çağrısında bulundu.

Konseyin tavsiyeleri hangi etkilere sahip?   

Ülkeler bu tavsiyeleri çok farklı şekillerde hayata geçiriyor. Bazıları ciddiye alıyor, yasaları değiştiriyor veya reformlar yapıyor. Bazıları ise Cenevre’nin taleplerini dikkate almıyor. Konsey, özellikle kamuoyuna açık bir veritabanı aracılığıyla siyasi baskı uygulayabiliyor ve ihlalleri belgeleyebiliyor ama kararları dikte ettiremiyor. Bu noktada söz konusu devletin işbirliğine hazır olması belirleyici oluyor. 

Hangi reformlar konuşuluyor? 

Eleştiriler, insan hakları bilançosu şüpheli ya da kanıtlandığı üzere kötü olan ülkelerin bile Konsey’e seçilmesini üzerine yoğunlaşıyor. Örneğin Suudi Arabistan, hükümeti eleştirenlere karşı özellikle sert davranmasına rağmen defalarca üye olmuş. Benzer bir durum Mısır, Çin, Küba veya Venezuela için de geçerli. O nedenle seçimlerde insan hakları bilançosu daha çok dikkate alınması konusunda bir reform önerisi var. Bir diğeri ise, her zaman rakip adayları yarışa sokmak ama bu şimdiye kadar pek gerçekleşmedi. Ayrıca, BM dahilinde İnsan Hakları Konseyi’nin değerini artırarak bir yan organ olmaktan çıkıp ana organ haline getirilmesi yönünde talepler de var. Bu, onun önemini artırabilir ve iyileştirmelerin kontrolü konusunda daha fazla yetki verebilir.

Almanya, İnsan Hakları Konseyi’nde nasıl bir rol oynuyor? 

Almanya, Konsey’in kurulmasından bu yana siyasi ve mali açıdan en önemli destekçilerinden birisi. Cenevre’deki insan hakları çalışmalarının en büyük ikinci finansörlerinden ve insan haklarını bölünmez ve evrensel olarak geçerli sayıyor. Almanya, bir sonraki Konsey döneminde özellikle insan hakları savunucularının ve sivil toplumun daha iyi korunması için çalışmayı ve tüm dünyada idam cezasına karşı mücadele etmeyi amaçlıyor. Çok taraflılığın kararlı bir savunucusu olan Almanya, kurallara dayalı bir uluslararası düzeni, insan haklarının dünya çapında korunması için vazgeçilmez bir unsur olarak görmektedir.