Jeden kraj, wiele stylów: czym jest typowa niemiecka architektura?

Panie Rettich, gdyby miał Pan pokazać osobie, która nigdy nie była w Niemczech, trzy miejsca najlepiej oddające charakter tego kraju - co by Pan wskazał?

Wybrałbym miejsca szczególnie dobrze obrazujące niemiecką historię. Na przykład Schlossplatz w Karlsruhe. W okresie baroku miasto budowano w układzie wachlarzowym skierowanym w stronę pałacu. W jego bezpośrednim sąsiedztwie, w latach 60. XX wieku, powstał Federalny Trybunał Konstytucyjny. Zamiast monumentalnego Pałacu Sprawiedliwości architekt Paul Baumgarten zaprojektował tam płaskie, połączone ze sobą budynki z dużymi szklanymi fasadami. Ta otwarta, bezpretensjonalna architektura symbolizuje demokratyczny nowy początek po okresie narodowego socjalizmu.

Gdzie jeszcze architektura odzwierciedla burzliwą historię Niemiec? 

Na przykład przy placu Augustusplatz w Lipsku. Bezpośrednio obok siebie stoją tu: monumentalna opera z okresu powojennego, współczesny budynek Gewandhaus ze swoją szklaną fasadą oraz wieżowiec, przypominający kształtem otwartą książkę. Miejsce to opowiada nie tylko historię architektury. Było ono również świadkiem demonstracji poniedziałkowych w 1989 roku. 

A jakie miejsce wskazałby Pan jako trzecie? 

Park Olimpijski w Monachium. Ze swoimi falistymi, transparentnymi dachami namiotowymi wtapiającymi się w pagórkowaty krajobraz, stanowi on świadomy kontrast dla monumentalnej architektury narodowego socjalizmu, Podczas Igrzysk Olimpijskich w 1972 roku, Niemcy chciały zaprezentować się jako otwarte, demokratyczne społeczeństwo.

Co ta różnorodność mówi o niemieckiej architekturze? Czy istnieje w ogóle typowo niemiecki styl architektoniczny? 

Nie ma jednego takiego stylu. Dużo bardziej charakterystyczne jest współistnienie obok siebie różnych epok. W wielu miastach można na tej podstawie odczytać zmienną historię kraju.

Podczas II wojny światowej wiele niemieckich miast uległo zniszczeniu w wyniku bombardowań. Dlaczego podczas odbudowy kierowano się po części historycznym wyglądem miasta, podczas gdy w innych miejscach powstawała zupełnie nowa zabudowa? 

To zależało od tego, jak silnie miasta zostały zniszczone. Monachium na przykład postanowiło zachować zabytkową tkankę miasta. W przypadku Starej Pinakoteki uszkodzone miejsca zastąpiono nowym kamieniem. Te „rany” są widoczne do dzisiaj. W miastach takich jak Hannover czy Kassel, które zostały zniszczone w ponad 75 procentach, proces odbudowy był okazją do ich gruntownej modernizacji. Powstały tam szerokie ulice, nowoczesne biurowce i strefy dla pieszych. Uważano to wówczas za ogromny postęp.

W Zagłębiu Ruhry dawne kopalnie i huty stali są przekształcane w miejsca kultury i rekreacji. Jak ocenia Pan te zmiany? 

Są one nie do przecenienia. Przez długi czas nieczynne kompleksy przemysłowe były po prostu wyburzane. Wraz z Międzynarodową Wystawą Budowlaną Emscher Park, dużym projektem urbanistycznym końca lat 90., rozpoczęła się gruntowna zmiana sposobu myślenia. Zamiast likwidować te obiekty, dostrzeżono ich wartość jako świadectw historii przemysłu i zaczęto nadawać im nowe funkcje. Imponującym przykładem jest Park Krajobrazowy Duisburg-Nord, gdzie dawne wielkie piece stanowią dziś część publicznego parku i pejzażu. Takie podejście do przemysłowej spuścizny stało się wzorem dla innych krajów.

Jakie projekty architektoniczne ostatnich lat uważa Pan za szczególnie udane? 

Bardzo udanym obiektem jest Federalny Urząd Środowiska w Dessau. Falisty budynek z kolorową fasadą ze szkła i drewna dowodzi, że można połączyć ambitną architekturę z ekologicznym budownictwem. Wyjątkowo imponująca jest moim zdaniem także siedziba Nowego Muzeum w Berlinie, odnowiona przez brytyjskiego architekta, Davida Chippenfielda. Zabytkowe mury z widocznymi śladami uszkodzeń wojennych łączą się tu z nowoczesnymi elementami, takimi jak proste, monumentalne schody z betonu. Zamiast zakrywać przeszłość, świadomie pozostawiano ją na widoku. Pokazuje to, że współczesna architektura nie musi wcale wymazywać historii budynku, lecz może ją opowiedzieć na nowo.