Ile sporów zniesie demokracja, Pani Baer?
Susanne Baer przez dwanaście lat była sędzią Federalnego Trybunału Konstytucyjnego. Wyjaśnia, dlaczego jej zdaniem jest on w państwie prawa niczym pas bezpieczeństwa.
Zakazy stadionowe w piłce nożnej, działania profilaktyczne w pandemii czy pakiety ratunkowe dla strefy euro. Jako sędzia Federalnego Trybunału Konstytucyjnego Susanne Baer rozstrzygała spory tak różnorodne, jak różnorodne jest życie w Niemczech. Do Trybunału trafia rocznie około 5000 spraw. Wnoszą je osoby prywatne, organizacje i instytucje państwowe, także zza granicy.
Spory są zdaniem Susanne Baer elementem demokracji. Dla niej kluczowe znaczenie ma to, aby odbywały się one zgodnie z zapisami Ustawy Zasadniczej. Demokracja znosi wiele sporów, o ile przestrzegane są prawa podstawowe, a nad ich przestrzeganiem czuwają niezależne sądy.
Rząd, opozycja i obywatele mogą zaskarżać decyzje organów państwowych. Federalny Trybunał Konstytucyjny ustanawia w tym celu odpowiednie ramy prawne. Dba o to, aby spory były rozstrzygane zgodnie ze stałymi regułami i aby nie rządziło prawo silniejszego. Właśnie w tym prawoznawczymi widzi siłę państwa prawa.
W swojej książce pt. Rote Linien pisze: „W społeczeństwie pełnym sporów, trybunały konstytucyjne rozstrzygają, w jakich kwestiach można dalej toczyć spór, a co jest bezsporne“. Bez podobnych reguł, spory mogą przerodzić się w czystą próbę sił.
Trybunał konstytucyjny działa jak pas bezpieczeństwa. Nie ogranicza, jednak w razie zagrożenia blokuje i zapobiega poważnym urazom.
Ochrona podstawowych praw
Zadanie sędziów: sprawdzają, czy w danym przypadku dochodzi do naruszenia praw podstawowych. Są to najważniejsze prawa, które każda osoba w Niemczech posiada wobec państwa. Zaliczają się do nich np. prawa człowieka, wolność słowa, równość wobec prawa lub wolność wyznania. Jeżeli ustawa lub wyrok sądu narusza te prawa, sprawę bada Federalny Trybunał Konstytucyjny. Trybunał decyduje, czy przepis jest zgodny z Ustawą Zasadniczą, czy też musi zostać zmieniony.
Dokładnie w tym widzi Susanne Baer główną funkcję ochronną Trybunału. „Trybunał konstytucyjny działa jak pas bezpieczeństwa. Nie ogranicza, jednak w razie zagrożenia blokuje i zapobiega poważnym urazom”, wyjaśnia. Trybunał działa tym samym jako organ nadzorczy, zwłaszcza w czasie kryzysów politycznych, w których instytucje demokratyczne znajdują się pod presją, a konflikty społeczne przybierają na sile.
Granice władzy
Federalny Trybunał Konstytucyjny nakazuje politykom wprowadzanie poprawek, gdy ustawy naruszają podstawowe prawa obywateli. To, że takie decyzje nie wszystkim się podobają, jest elementem państwa prawa.
„Trybunał konstytucyjny nie gwarantuje idealnej demokracji”, wyjaśnia Baer. „Zapobiega jednak łatwemu obchodzeniu ustawowo gwarantowanych praw.“
Trybunał nie rozstrzyga zgodnie z wolą polityczną, lecz zgodnie z tym, co jest prawnie dozwolone.
„Kształtowanie demokracji jest i pozostanie zadaniem polityków“, pisze Baer. „Jej pole manewru jest jednak ograniczone: kończy się tam, gdzie dochodzi do naruszenia praw podstawowych.”
Przykład dla sądów z całego świata
Federalny Trybunał Konstytucyjny rozstrzyga spory, mimo że nie dysponuje własnymi instrumentami władzy. Jego siłą są argumenty i zaufanie do państwa prawa. Federalny Trybunał Konstytucyjny z siedzibą w Karlsruhe uznawany jest za wzorcowy także za granicą. Wiele krajów stworzyło swoje trybunały konstytucyjne według podobnych zasad: niezależni sędziowie, jasne procedury i ochrona praw podstawowych.
„Istnienie niezależnych sądów jest miernikiem stanu demokracji“, pisze Baer. „Dlatego szkodzą jej ci, którzy nie respektują granic lub bronią wyłącznie własnych interesów.“
Notka osobowa: Susanne Baer
Susanne Baer, urodzona w 1964 roku, jest prawoznawcą i profesorem na Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie. Przez dwanaście lat była sędzią Federalnego Trybunału Konstytucyjnego. Naucza i prowadzi badania także za granicą, między innymi w Europie i Ameryce Północnej.
Federalny Trybunał Konstytucyjny
Federalny Trybunał Konstytucyjny, utworzony w 1951 roku, jest najwyższym sądem zajmującym się sprawami konstytucyjnymi w Niemczech. Czuwa on nad tym, aby ustawy i decyzje władz państwowych były zgodne z Ustawą Zasadniczą. Zwrócić mogą się do niego obywatele, gdy uznają, że ich podstawowe prawa zostały naruszone, a także sądy i organy państwowe takie jak rząd czy Bundestag.
