Pani Deitelhoff, czy istnieje naukowy wzór pokoju?

Pani Deitelhoff, czy nauka może wyjaśnić, jak można trwale zapewnić pokój?

Nie ma niestety uniwersalnego rozwiązania dla zapewnienia pokoju, choć wówczas nasz świat zapewne wyglądałby inaczej. Dopóki ludzie konkurują o dobra, będą występowały konflikty. Decydujące znaczenie ma uniemożliwienie ich zbrojnej eskalacji. Można tutaj wymienić ważne warunki: ustrój demokratyczny, w którym państwa rzadziej prowadzą wojny niż w ustroju autokratycznym, wspólne reguły ograniczające przemoc, rozbrojenie i kontrola zbrojeń oraz silne organizacje międzynarodowe monitorujące przestrzeganie tych warunków. Wiele z nich mamy dzisiaj. Jednak nawet najlepsze modele nie mogą zapewnić pokoju, jeśli państwa nie są gotowe, by z nich korzystać.

Czy wojny mogą powstawać przez nieporozumienie?

Tak, może się to zdarzyć, kiedy naprzeciw siebie stanie dwóch dobrze przygotowanych do konfliktu oponentów. Im bardziej obie strony inwestują w swoje bezpieczeństwo, tym bardziej zagrożeni czują się ich adwersarze. Błędne interpretacje i nieporozumienia narastają i w skrajnym przypadku mogą wywołać wojnę, której obie strony właściwie chciały uniknąć. To klasyczny dylemat bezpieczeństwa, który występował także w czasach zimnej wojny.

Co decyduje o sukcesie negocjacji pokojowych?

Po pierwsze, strony konfliktu muszą być przekonane, że dzięki negocjacjom mogą osiągnąć więcej niż za pomocą siły, przykładowo dlatego, że pozostaną pod presją militarną lub wewnątrzpolityczną. Jeśli dominuje logika „wszystko albo nic”, trudno jest o powodzenie negocjacji. Istotne jest też to, czy wszystkie kluczowe strony zasiądą przy stole negocjacyjnym i czy reprezentujące je osoby budzą zaufanie. Pomocne są mniejsze uzgodnienia, które są stopniowo zwiększane i których przestrzeganie można zweryfikować. Na końcu musi występować rozwiązanie, które oferuje perspektywę lepszej przyszłości wszystkim uczestnikom. W przeciwnym razie występuje ryzyko, że ponownie sięgną oni po broń.

Gdzie badania nad pokojem konkretnie przyczyniły się do złagodzenia konfliktu w przeszłości?

Badania naukowe same w sobie nigdy nie były wystarczające do zakończenia konfliktu. Mogą natomiast być w tym pomocne. Przykładem jest konflikt w Irlandii Północnej, gdzie zastosowana została koncepcja transformacji konfliktu. Chodzi o to, aby nie tylko zakończyć rozwiązanie siłowe, ale też trwale zmienić stosunki między stronami konfliktu. Po Kryzysie Kubańskim w 1962 roku, kiedy USA i ZSSR pozostawały na skraju wojny jądrowej, badania społeczne i psychologiczne odegrały rolę w złagodzeniu napięć. Teoria i praktyka są silnie powiązane także w negocjacjach pokojowych. Przykładem jest koncepcja z Harvardu „Getting to Yes“, którą można przetłumaczyć jako „Jak osiągnąć porozumienie“. Podstawowe założenie: zamiast obstawać przy sztywnych wymaganiach, strony konfliktu powinny określić, co faktycznie jest dla nich ważne i szukać rozwiązań, które mogą zaakceptować obie strony.

Czego niemiecka polityka zagraniczna może nauczyć się zwłaszcza w czasach kryzysu z badań nad pokojem?

Zwłaszcza w czasach kryzysu ważne jest, aby polityka zagraniczna utrzymywała kontakt z nauką. Często brakuje czasu na sprawdzenie różnych możliwości działania. Powstaje zjawisko widzenia tunelowego, przez które nie uwzględnia się innych opcji. Nauka może pomóc rozszerzyć perspektywę i wskazać nowe pola manewru.