Dlaczego kompromisy odgrywają w Niemczech tak ważną rolę?

Panie Münkler, Niemcy uznawane są dzisiaj za kraj, w którym konflikty rozwiązywane są przede wszystkim w drodze negocjacji i kompromisów. Czy jest to konsekwencją nauki wyciągniętej z tragicznych wydarzeń XX wieku – czy też może tradycja ta sięga o wiele dalej, aż do rozbitego pod względem federalnym i wyznaniowym Świętego Cesarstwa Rzymskiego? 

Wspomnienie o praktykach kompromisu w czasach Świętego Cesarstwa Rzymskiego jest być może jeszcze żywe u historyków, nie jest jednak składową sposobu myślenia klasy politycznej, za wyjątkiem kilku pojedynczych osób. Z pewnością istnieje swego rodzaju pamięć zbiorowa, która znajduje odzwierciedlenie w praktykach i rytuałach politycznych i jest w nich podtrzymywana, czego sami zainteresowani mogą nawet nie być świadomi. Jednak w niemieckiej historii były także fazy polityki pozbawionej kompromisów, w której „bezkompromisowość“ stała się wyrazem determinacji, na przykład za rządów Wilhelma II czy w okresie nazistowskim. Kiedy te następujące po sobie fazy okazały się nie prowadzić do niczego dobrego, znów uznano kompromis za podstawę demokratycznych rządów. Jednakże w Republice Weimarskiej demokracja poniosła porażkę w obliczu koniecznych kompromisów i wyzwań, a jakimi wiązały się one dla wszystkich stron.  

Jakie konsekwencje miało to dla porządku politycznego Niemiec po 1945 roku? 

W Ustawie Zasadniczej Republiki Federalnej Niemiec, tak jak już wcześniej w konstytucji weimarskiej, dążenie do kompromisu zapisane jest w systemie wyborczym, a dokładniej w ordynacji proporcjonalnej. W historii Niemiec istniał tylko jeden okres rządów z władzą absolutną jednej partii: od 1953 do 1957 roku. W pozostałych przypadkach konieczne było budowanie rządów koalicyjnych, a już same negocjacje koalicyjne były ogromnym kompromisem, po którym następowały kolejne małe ustępstwa. Ten fakt oraz federalna struktura republiki miały większy udział w powstaniu niemieckiej kultury kompromisu niż Stara Rzesza, która przestała istnieć w 1806 roku. 

Gdyby cofnąć się w niemieckiej historii jeszcze dalej: jakie doświadczenia z wojny trzydziestoletniej zadecydowały o tym, że pokój westfalski z 1648 stał się w ogóle możliwy? 

Po pierwsze uznanie faktu, że żadna z walczących stron nie miała już realistycznej szansy na zwycięstwo, a z pewnością nie wiedeński dwór cesarski ani kierowana przez Bawarię Liga Katolicka, które przez długi czas uważały się za pewnych zwycięzców konfliktu. Porażki poniesione pod Jankowem i Zusmarshausen znacznie zwiększyły ich gotowość do podpisania wynegocjowanego już pokoju w Münster i Osnabrück. Negocjacje pokojowe przez długi czas uważane były, parafrazując Clausewitza, za kontynuację wojny przy użyciu innych środków, a więc walkę piórem zamiast mieczem. Pozycja negocjacyjna zmieniała się wraz z sytuacją na froncie. A ta w roku 1648 nie była różowa dla żadnej ze stron: część żołdaków wymknęła się spod bezpośredniej kontroli władz politycznych, prowadząc wojnę na własną rękę, już nie przeciwko wrogim armiom, a chłopom, których ograbiali. Wojna zaczęła rządzić się własnymi prawami. Trzeba było zawrzeć pokój, aby odzyskać kontrolę nad sytuacją. 

Wenn wir nochmals weiter zurück in die deutsche Geschichte blicken: Welche Erfahrungen des Dreißigjährigen Krieges waren entscheidend dafür, dass der Westfälische Frieden von 1648 möglich wurde? 

Zunächst einmal die Erfahrung, dass keine der gegeneinander kämpfenden Parteien eine realistische Aussicht auf den Sieg mehr hatte, schon gar nicht das Wiener Kaiserhaus und die von Bayern geführte katholische Liga, die sich lange auf der Siegerstraße gesehen hatten. Die Niederlagen, die sie bei Jankau und Zusmarshausen erlitten hatten, haben ihre Bereitschaft, den in Münster und Osnabrück bereits ausgehandelten Friedensvertrag zu unterschreiben, deutlich erhöht. Lange Zeit waren die Friedensverhandlungen, um Clausewitz zu variieren, eine Fortführung des Krieges mit anderen Mitteln, also ein Kämpfen mit der Feder anstatt dem Schwert. Die Verhandlungsposition veränderte sich mit der jeweiligen Kriegslage. Und die war im Jahre 1648 für beide Seiten nicht rosig: Teile der Söldnerheere hatten sich der politischen Direktionsgewalt entzogen und führten Krieg auf eigene Faust, also gegen die Bauern, die sie ausplünderten, und nicht mehr gegen die gegnerischen Heere. Der Krieg hatte sich verselbständigt. Man musste Frieden schließen, um seiner wieder Herr zu werden. 

Czy pokój westfalski można w jakiś sposób odnieść do dzisiejszej RFN? 

W niewielkim stopniu. Aż do II wojny światowej, wojna trzydziestoletnia z dramatyczną liczbą ofiar i spustoszeniem ogromnych obszarów była symbolem tego, co miało się nigdy już nie powtórzyć. Po 1945 roku, ten znacznik w pamięci zbiorowej został zastąpiony przez II wojnę światową, i tak jest do dziś.  

Czy niemiecka kultura kompromisu jest w czasach kryzysów szczególną siłą – czy jednak może także utrudniać konieczne i szybkie decyzje? 

I jedno, i drugie. Kompromis jest instrumentem politycznym, który pomaga radzić sobie z wyzwaniami. Jednak nie zawsze jest on możliwy – i nie zawsze ma on sens. Siłę posiadają takie kultury polityczne, które łączą ze sobą obydwie strategie: kompromis oraz zdecydowane, ukierunkowane działanie, zależnie od sytuacji politycznej, a więc z uwzględnieniem wyzwań oraz własnych zasobów i zdolności. Aby móc mądrze wybrać pomiędzy jednym a drugim, potrzebna jest klasa polityczna zdolna do rozsądnej oceny – a w demokracjach większość społeczeństwa posiadająca taką zdolność. Brak zdolności do rozsądnej oceny jest jedną z głównych słabości demokracji.  

Czy w tym kontekście dostrzega Pan związek z umacnianiem się częściowo skrajnie prawicowej partii AfD?  

Poparcie, jakie aktualnie zyskuje AfD, jest również skutkiem odrzucenia kultury kompromisu w Niemczech. Partie autorytarne są zawsze beneficjentami lekceważenia kompromisów. Oczekiwanie bezkompromisowości i preferencja dla autorytarnych przywódców idą w parze. 

Sehen Sie dabei einen Zusammenhang mit dem Erstarken der in Teilen rechtsextremen Partei AfD?  

Der Zuspruch, den die AfD aktuell findet, ist auch das Ergebnis einer Ablehnung der Kompromisskultur in Deutschland. Autoritäre Parteien sind stets die Profiteure einer Verachtung von Kompromissen. Der Wunsch nach Kompromisslosigkeit und die Präferenz für autoritäre Führungsfiguren gehen Hand in Hand.